De maag en zijn aandoeningen

De maag. Een van de belangrijkste organen in ons lichaam. Zonder de maag, zouden we immers geen voedsel kunnen opnemen. In dit artikel wat basis informatie over de maag, en enkele aandoeningen van de maag. De aandoeningen die in dit artikel behandeld zullen worden zijn: gastritis, ulcus pepticum en het maagcarcinoom.

De Maag

Vanuit de slokdarm komt het voedsel terecht in de maag. De maag is een gespierde zak die midden in de bovenbuik, net onder het middenrif ligt. De belangrijkste functie van de maag is de opslag en het mengen en kneden van het voedsel dat binnenkomt. Dit gebeurt door middel van peristaltische bewegingen. In de maag wordt het voedsel fijngemalen en vermengt met onder andere maagzuur, waarmee een begin gemaakt wordt met de vertering van voedsel. Wanneer de gedeeltelijk verteerde voedselmassa voldoende is fijngemalen, zorgt de pylorus (de sluitspier van de maag) ervoor dat steeds kleine hoeveelheden worden uitgescheiden in het duodenum (twaalfvingerige darm). Dit bovenste gedeelte van de dunne darm wordt vanwege zijn lengte de twaalfvingerige darm genoemd. Hier gaat de vertering en resorptie van voedingsstoffen verder. De maag krijgt haar zenuwvoorziening van de tiende hersenzenuw (nervus vagus).

Gastritis

Een veel voorkomende (en redelijk onschuldige) aandoening van de maag is de gastritis, een ontsteking van het maagslijmvlies (itis = ontsteking). Er is een onderscheid te maken in een acute en een chronische vorm, waarbij de acute gastritis het meeste voorkomt. Hierbij is het slijmvlies van de maag rood, gezwollen en bedekt met slijm. Om dit te kunnen constateren, moet een gastroscopie gedaan worden. De oorzaak is meestal een uitwendige irritatie zoals alcohol- of medicijngebruik. Andere oorzaken zijn allergieën en virale of bacteriële infecties. Het ontstaan van een acute gastritis heeft te maken met een verstoord evenwicht tussen beschermende en beschadigende factoren die inwerken op het maagslijmvlies.

Factoren die beschermende en beschadigende werking hebben op het maagslijmvlies:

Beschermende werking		Beschadigende werking
Slijmlaag.	Slijm wordt voortdurend geproduceerd in de maag. Naarmate de zuurgraag in de maag hoger is, wordt het slijm taaier, waardoor het slijmvlies meer eschermd word.	Concentratie en hoeveelheid zoutzuur in de maag.	Een te hoge concentratie zoutzuur in de maag leidt tot beschadiging van het maagslijmvlies.
Epitheelcellen.	Deze cellen produceren een stof die het maagzuur neutraliseert. Het slijmvlies van de maag wordt voortdurend beschadigd, maar omdat deze epitheelcellen zich snel delen, worden beschadigde plekken snel vervangen door nieuw weefsel. Hierdoor is de aanwezigheid van zuur in de maag geen probleem. Omdat deze cellen zich niet in de slokdarm bevinden, is zuur daar dus wel een probleem wanneer we te maken hebben met een reflux van zuur uit de maag naar de slokdarm.	Activiteit van pepsine in het maagsap.	Pepsine is een bestanddeel van het maagsap dat dient om eiwitten te verteren.
Zuurregulatie.	De maag regelt voor een deel zelf de zuurgraad in de maag.	Remming van de slijmproductie.	Remming van de slijmproductie geeft aanleiding tot slijmvliesbeschadigingen en zweervorming.
Doorbloeding.	Als de doorbloeding van het slijmvlies stijgt, neemt de secretie (productie en afgifte) van slijm sterk toe en daarmee de beschermende werking op het maagslijmvlies.	Medicijnen.	Sommige medicijnen leiden tot plaatselijke beschadiging van het magslijmvlies door remming van de slijmproductie, verandering van de bloeddoorstroming, een verhoogde zuurproductie of een verandering van de slijmsamenstelling.
Hormonale factoren.	Het samenspel van verschillende hormonen in het maag-darmkanaal is belangrijk voor het evenwicht tussen aanval en verdediging.	Gallige reflux.	galzuurzouten zijn zeer agressieve stoffen. Ze verminderen de taaiheid van de slijmlaag, waardoor aanvallende stoffen makkelijker bij het slijmvlies kunnen komen.
Speeksel.	In speeksel zit een stof die zuur kan neutraliseren.	Voedsel.	Alcohol en coffeïne stimuleren de zuursecretie.
		Roken.	Roken doet de maagzuursecretie eveneens toenemen.

Symptomen, onderzoek en behandeling
Omdat het maagslijmvlies niet pijngevoelig is, verlopen de meeste vormen van gastritis zonder pijnklachten. Als er wel sprake is van klachten, dan variëren deze sterk van patiënt tot patiënt. Soms bestaan de klachten toch uit bovenbuikpijnen. Andere klachten die kunnen voorkomen zijn bijvoorbeeld: een vol, opgeblazen gevoel; eetlustverlies; misselijkheid en braken en vooral een brandend gevoel in de maagstreek. Met een gastroscopie kan het aangetaste slijmvlies worden aangetoond. Soms wordt er tijdens dit onderzoek een biopt (een stukje weefsel dat word onderzocht) genomen. Een acute gastritis ten gevolge van overmatig alcoholgebruik of pittig gekruid eten hoeft niet behandeld te worden omdat de aandoening spontaan geneest. In andere gevallen is de behandeling symptomatisch. Er zal dan een zacht dieet worden voorgeschreven, eventueel in combinatie met middelen die een beschermende invloed hebben op het maagslijmvlies.

Ulcus Pepticum

Een andere, veel voorkomende aandoening is het ulcus pepticum, in de volksmond beter bekend als maagzweer. Een ulcus pepticum is een goedaardige zweer van de maag of het duodenum. De oorzaak is niet bekend, maar er kunnen veel facotren een rol spelen bij het ontstaan en het genezen van een ulcus pepticum. Naast factoren die het slijmvlies direct (gunstig of ongunstig) beïnvloeden, bestaan er ook nog andere factoren die van invloed kunnen zijn:

• Erfelijke factoren,
• Seizoensinvloeden,
• Stress.

We onderscheiden twee vormen van het ulcus pepticum: het Ulcus ventriculi en het Ulcus Duodeni.
Beide vormen kunnen gepaard gaan met specifieke problemen. De meest voorkomende problemen zijn:

• Pijn,
• complicaties; bloedingen, perforatie, opzetting van de buik.

Ulcus ventriculi
De eerste vorm van het ulcus pepticum die ik hier zal behandelen, is het ulcus ventriculi, ofwel de maagzweer. Het is meestal gelokaliseerd daar waar het slijmvlies van de maag overgaat in het antrumslijmvlies. Met het ouder worden verschuift die grens meer naar de fundus van de maag, bij oudere patiënten zit een ulcus dus hoger in de maag. Factoren die een rol kunnen spelen bij het optreden van een ulcus ventriculi zijn:

• Inwerking van gal op het maagslijmvlies;
• vertraagde maagontlediging waardoor deze inwerking nog wordt versterkt;
• onvoldoende bescherming van de maag door de slijmlaag;
• erfelijke factoren.

De symptomen van een ulcus ventriculi zijn pijn in de bovenbuik iets links van het midden, of klachten van een wee en vol gevoel in de bovenbuik. Patiënten kunnen een aantal dagen pijn hebben en vervolgens weer weken tot maanden klachtenvrij zijn. De klachten zijn het hevigst direct na het eten, dus bij een volle maag. Een ulcus kan worden aangetoond door middel van een gastroscopie met biopsie. Dit onderzoek biedt tevens de mogelijkheid een maagcarcinoom aan te tonen of juist uit te sluiten.

Ulcus duodeni
De tweede vorm van het ulcus pepticum is het ulcus duodeni, dat in de twaalfvingerige darm zit, meestal in het eerste gedeelte ervan.
Bij het ontstaan spelen verschillende factoren een rol:

• Verhoogde zuurproductie in de maag
• Versnelde maagontlediging
• Gestoorde verdediging van bijv. het maagslijmvlies.

De symptomen van een ulcus duodeni lijken op die van het ulcus ventriculi. Patiënten klagen over pijn in de bovenbuik, nu rechts van het midden. Het optreden en de aard van de pijn kunnen variëren. Typisch voor een ulcus duodeni is echter dat de pijn optreedt bij een lege maag en verdwijnt bij eten. Patiënten klagen dan ook vaak over nachtelijke pijn waarbij het drinken van een glas melk meestal helpt. Naast pijn klagen de patiënten over misselijkheid, braken en zuurbranden. Sommige voedingsmiddelen, bijvoorbeeld kool, worden niet verdragen. Een ulcus duodeni zal meestal worden aangetoond met behulp van een röntgencontrastonderzoek. De belangrijkste aanwijzing is een krater in het slijmvlies en een klaverbladvormige vervorming in het duodenum.

Complicaties van het Ulcus Pepticum
Het ulcus pepticum kent een aantal vervelende complicaties. Er zijn vier belangrijke complicaties waarvan er drie (bloeding, perforatie en pylorusstenose), bij beide vormen voorkomen. Eén complicatie (kwaadaardige ontaarding) komt alleen voor bij het ulcus ventriculi.

Bloeding.	Bij elke ulcus treedt voortdurend wat bloedverlies op, dat aan te tonen is in de ontlatsing van de patiënt. We spreken van een complicatie wanneer het bloedverlies groot is en tot duidelijke symptomen leidt. Deze symptomen kunnen zijn: bloedbraken, dunne, zwarte ontlasting of verschijnselen van shock bij een ernstige bloeding.
Perforatie.	Als de zweer zich door de hele wand van de maag of het duodenum heen vreet, ontstaat een open verbinding tussen de buikholte en de maag- of duodenuminhoud. Deze inhoud kan hierdoor in de buikholte terechtkomen en het buikvlies prikkelen, waardoor een acute peritonitis kan ontstaan. Dit verschijnsel wordt ook wel 'acute buik' genoemd en bestaat uit vier hoofdsymptomen: pijn, braken, shock en défense musculaire (passief spierverzet van de buikspieren). Wanneer de maaginhoud het buikvlies prikkelt, ontstaat er direct een zeer hevige pijn. Er zijn verschijnselen van shock en de patiënt ligt doodstil op bed, vaak met opgetrokken knieën. Elke beweging is zeer pijnlijk en de patiënt zal dit dan ook zoveel mogelijk proberen te vermijden. De buik zelf is plankhard, ingetrokken en zeer gevoelig voor aanraking. Ere zijn geen darmgeruisen meer hoorbaar, er is namelijk sprake van een paralytische ileus. De patiënt zal meestal braken. Bij een perforatie is operatief ingrijpen noodzakelijk.
Pylorusstenose.	Een ulcus dat dichtbij de pylorus zit, kan door de spierspasmen, oedeem, ontsteking of littekenvorming leiden tot een obstructie van de maaguitgang. Een pylorusstenose komt dan ook voornamelijk voor bij chronisch terugkerende maagzweren. Wanneer er sprake is van een stenose, veranderen de klachten van de patiënt. Er treden eetlustverlies (de maag is immers steeds gevuld), stinkende uitademingslucht (ten gevolge van rotting in de maag) en misselijkheid op. De patiënt heeft continu een vol gevoel, dat nat het braken meteen verdwijnt. Het meest typisch symptoom bij een pylorusstenose is het retentiebraken. Het braaksel bevat dan nog voedsel dat de vorige dag is genuttigd. Ook hier wordt operatief ingegrepen.
Maagcarcinoom.	Deze complicatie wordt later in dit artikel besproken.

Behandeling
De behandeling van het ulcus pepticum is erop gericht de verdedigende krachten van het maagslijmvlies te versterken en de aanvallende factoren te verzwakken.
De conservatieve behandeling van een ulcus pepticum bestaat uit:

• Bedrust. Dit doet de pijn snel verdwijnen en bevordert het genezingsproces.
• Een voedingsadvies. Het frequent nuttigen van kleine hoeveelheden voedsel heeft de voorkeur boven drie maal per dag een volledige maaltijd. Hierover bestaat sinds kort echter een discussie: drie maaltijden per dag zou beter zijn omdat de totale productie van maagsap daalt. Belangrijker is eigenlijk wat en hoe men eet. Langdurig kauwen bevordert de speekselvloed waardoor de bufferende werking van het speeksel toeneemt.
• Roken. Dit verhoogt indirect de zuurproductie. Er moet dus gestopt worden met roken.
• Antacida (zuurbindende middelen). Deze werken snel tegen de pijn, maar verlaten de maag ook weer snel, waardoor ze maar kort werken.
• H²=blokkeerders. Dit zijn middelen die de zuursecretie verminderen. Ze worden in een zogenaamde onderhoudsdosering gegeven.

Bescherming van het slijmvlies en het voorkomen van een reflux zijn belangrijke vormen van therapie bij een ulcus ventriculi.

Patiënten met een ulcus pepticum worden nog maar zelden operatief behandeld sinds er goede therapiemogelijkheden zijn, onder andere in de vorm van de eerder genoemde H²-blokkeerders. Als er toch geopereerd moet worden, is de meest uitgevoerde operatie bij patiënten die lijden aan een ulcus, de zogenoemde hoog-selectieve vagotomie. Om deze ingreep te verduidelijken, is het nodig eerst iets over de zenuwvoorziening van de maag uit te leggen. Deze zenuwvoorziening gebeurt door de nervus vagus, ofwel de zwevende zenuw.

Vanaf de slokdarm lopen twee grote takken van de nervus vagus over de maagwand richting de pylorus. In het verloop hirevan owrden kleine takjes voor de rest van de maag afgegeven. De belangrijkste taak van de nervus vagus is het stimuleren van de maagzuurproductie en de peristaltiek van de maag. Bij de hoog-selectieve vagotomie worden alleen de takken naar het fundus- en corpusgebied doorgesneden. De zuurproducerende cellen bevinden zich namelijk vooral in die gebieden. Wanneer deze takken worden doorgesneden, verminderd de zuurproductie. De peristaltiek van de maag blijft intact doordat de takken die hiervoor zorgen niet doorgesneden worden.

Maagcarcinoom

De laatste aandoening die in dit artikel behandeld wordt, is tevens de meest ernstige: het maagcarcinoom. Het maagcarcinoom is een van de meest voorkomende vormen van kanker in de gehele wereld. De incidentie (het vóórkomen van deze vorm van kanker) neemt de laatste jaren steeds meer af, hoewel de reden daarvoor niet duidelijk is. Het is gebleken dat voedsel met veel zout of zetmeel of gerookte vlees- en vissoorten het risico op de ontwikkeling van een maagcarcinoom vergroten. Vers fruit en verse groenten verkleinen dit risico.

Symptomen
Het maagcarcinoom geeft over het algemeen pas laat klachten. Dit komt doordat de klachten pas optreden als het carcinoom pas zo groot is, dat er een stoornis in de activiteit van de maagwand ontstaat of doordat een normale passage van voedsel niet meer mogelijk is. Bij 20% van de patiënten wordt het maagcarcinoom dan ook pas later dan een jaar na het begin van de klachten ontdekt. De klachten bestaan uit een vol gevoel na de maaltijd, eetlustverlies (Vooral een afkeer van vlees), gewichtsverlies en een geleidelijke afname van de algemene gezondheidstoestand. Braken en slikklachten zijn meestal late(re) symptomen. Chronisch bloedverlies kan leiden tot een anemie (bloedarmoede). Wanneer een patiënt klaagt over pijn, dan is deze zeurend en continu aanwezig.

Behandeling
Wanneer bij een patiënt een maagcarcinoom wordt ondekt dat bovengenoemde klachten geeft, is het vrijwel niet meer curatief te behandelen. Hierop zijn drie uitzonderingen. De eerste is het zogenoemde 'vroege' maagcarcinoom. Dit is een klein carcinoom dat zich beperkt tot het slijmvlies. Het is, afhankelijk van waar het zich bevindt, goed te behandelen. Dit gebeurt door een gedeelte of totale maagresectie. Een tweede uitzondering is het cardiacarcinoom dat te behandelen is door een totale maagresectie. De laatste uitzondering, het pyloruscarcinoom, veroorzaakt vrij snel obstructieklachten. Hierdoor wordt deze vorm relatief vroeg ontdekt en hierbij heeft operatieve behandeling dan ook meer kans van slagen. Andere maagcarcinomen zullen alleen palliatief (verzachtend) behandeld kunnen worden omdat er sprake zal zijn van metastasering (uitzaaiïngen). Lokale uitbreiding van de tumor en aantasting van organen die in de buurt liggen, maken een maagresectie ook onmogelijk. De gemiddelde vijfjaarsoverleving bedraagt 5 - 10%. Voor de vroege carcinomen is dit vele malen hoger, namelijk 90%.

de maagresectie is een operatieve ingreep waarbij (een deel van) de maag wordt weggenomen. Bij een maagcarcinoom wordt veelal de totale maag verwijderd. Als het slechts een kleine tumor betreft, kan een gedeeltelijke resectie van de maag volstaan. Hiervan bestaan twee verschillende vormen, de Billroth-I en de Billroth-II-resectie. Bij deze ingrepen wordt het antrum en het grootste deel van het corpus (corpus = lichaam) van de maag verwijderd. Na een Billroth-I-resectie wordt het verloop van het maag-darmkanaal hersteld door het aanleggen van een gastroduodenostomie.
Hierbij wordt het overgebleven stuk maag aan het duodenum vastgehecht. Na een Billroth-II-resectie, wordt dit stuk maag aan het jejunum (het tweede deel van de dunne darm) gehecht. We spreken dan van een gastrojejunostomie. © 2007 - 2009 Hikari, gepubliceerd in Aandoeningen (Mens en Gezondheid) op 13-02-2007, laatst gewijzigd op 08-12-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Hikari is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Aandoeningen: bloedbraken, haematemesis: Bloedbraken, wat met een medische term ook wel haematemisis genoemd wordt, is een verschijnsel waarvan men erg kan schrikken. Het braken op zich is al geen pretje en…
• Aandoeningen: ongewenst gewichtsverlies: Vermagering is onbedoeld gewichtsverlies van meer dan 5% van het oorspronkelijke gewicht ontstaan in minder dan 6 maanden. In dit artikel worden kort de oorzaken van…
• Hoe en wat maagzweer: Wat meestal een maagezweer genoemd wordt kan een zweer in de maagwand zijn of in de wand van de twaalfvingerige darm. Zo'n zweer bestaat uit een defect in de slijmvlieslaag van de wand…
• Aandoeningen: behandeling van een open been (ulcus cruris): Wanneer iemand een ulcus heeft, is er sprake van een defect van de huid wat reikt tot in de subcutus. Het defect heeft geen of bij geen tendens om…
• Natuurgeneeskunde: maagzweer: Onder een zweer aan de maag verstaat men een wond in het slijmvlies of een trechtervormige verdieping in de maag- wand. Door een gebrek aan weerstand (meestal ontstaan door een…