Winderigheid (flatulentie): oorzaken, voorkomen en verhelpen

Onder winderigheid (of flatulentie) wordt het overmatig laten van winden verstaan. Het is slechts een kwaal wanneer het hinderlijk is voor de betrokkene en/of zijn omgeving. Winderigheid kan ook een symptoom zijn van een onderliggende ziekte. Winderigheid gaat meestal gepaard met rommelingen in de buik, een opgeblazen gevoel en darmkrampen. De oorzaak van het overmatig laten van winden is meestal niet ernstig en kan vaak uitstekend behandeld worden door verandering van dieet en leefstijl.

Winderigheid

• Wat is winderigheid?
• Mogelijke oorzaken van winderigheid
• Klachten en symptomen bij winderigheid
• Diagnose winderigheid
• Behandeling winderigheid

Wat is winderigheid?

Winderigheid of flatulentie is het overmatig laten van winden. Het laten van winden is een natuurlijke gebeurtenis. Gemiddeld produceert een mens dagelijks tot 2 liter darmgas per dag, welke door opboeren, winden laten (gemiddeld 10 tot 20 windjes) en door verbruik van gas door darmbacterien worden verdreven. Wanneer tussen de produktie en de eliminatie van gassen het evenwicht verstoord is, kan overmatige winderigheid, evenals opboeren en een opgeblazen gevoel, ontstaan. Het overmatig laten van winden is slechts een kwaal als dit hinderlijk is voor de betrokkene en/of zijn omgeving, of wanneer het een symptoom is van een onderliggende ziekte, zoals colitis ulcerosa.

Darmgas bestaat voor 99% uit:

• stikstof;
• zuurstof;
• kooldioxide;
• waterstof; en
• methaan.

Gas in de darmen komt van twee bronnen:

• exogene bronnen (90% via inslikken); en
• endogene bronnen (10%, in de darmen geproduceerd en door diffusie vanuit het bloed).

Lucht kan ingeslikt worden, vooal door het kauwen van kauwgom, het drinken door een rietje, het drinken van koolzuurhoudende drank en roken. Het meeste gas dat door de werking van enzymen en bacterieen geproduceerd wordt, wordt in de dunne darm geabsorbeerd naar het bloed. De rest komt in het colon, waar het aan een gistingsproces onderhevig is door de anaërobe flora (anaerobe bacteriën, bacteriën die geen zuurstof kunnen verdragen), waardoor gas ontstaat.

Een substantieel deel van het uitgestoten gas is reukloos. Een klein gedeelte van de gassen heeft echter een onwelriekende geur, welke wordt voortgebracht door zwavelhoudende ('rotte eieren') en andere stoffen. De samenstelling en de geur van het darmgas hangt onder meer samen met de voeding en de darmflora.

Mogelijke oorzaken van winderigheid

Klachten van winderigheid kunnen veroorzaakt worden door onder meer de volgende factoren.

• Winderigheid kan veroorzaakt worden door teveel luchtslikken, door onder andere:
• te snel of schrokkerig te eten zonder goed te kauwen of door te snel of gulzig te drinken;
• door te drinken met een rietje;
• het kauwen op kauwgom;
• te roken;
• angst- en spanningsklachten (waardoor onbewust wat meer lucht ingeslikt wordt door een versnelde ademing);
• een slecht zittend kunstgebit.
• Het eten of drinken van voedingsmiddelen die veel lucht bevatten, zoals:
• frisdranken;
• appels;
• vers brood;
• bier; en
• slagroom.
• Het eten van bepaalde voedingsmiddelen met koolhydraten die niet in de dunne darm worden geabsorbeerd en bijgevolg in het colon worden vergist door de darmflora, zoals:
• koolsoorten;
• spruitjes;
• peulvruchten;
• uien;
• knoflook.
• Voorts leidt een onevenwichtig voedingspatroon dat bijzonder veel koolhydraten bevat, tot overmatige gasvorming. De in de dunne darm niet verteerde koolhydraten komen in de dikke darm terecht, waar ze door bacteriën worden vergist. Hierbij wordt gas gevormd.
• Ook zogeheten ‘light’ producten zorgen voor overmatige winderigheid. Deze zijn vaak gezoet met sorbitol en/of fructose, welke in de dunne darm niet worden afgebroken en onverteerd in de dikke darm terechtkomen. De aldaar aanwezige bacteriën vergisten de sorbitol en fructose, waarbij gas vrijkomt.
• Het gebruik van bepaalde medicijnen (het laxeermiddel 'lactulose') kan veel gasvorming veroorzaken, omdat het niet wordt afgebroken in de dunne darm. Dit geldt ook voor 'ascarbose', dat wordt gebruikt bij suikerziekte. Deze bevat eveneens een grote hoeveelheid onverteerbaar koolhydraat.
• Door het ouder worden verlopen de processen in het lichaam minder efficiënt en worden er ook minder spijsverteringssappen aangemaakt. Voedingsmiddelen worden daardor minder goed verteerd, waardoor er meer onverteerde koolhydraten in de dikke darm terechtkomen, welke worden vergist door bacteriën in de darm waarbij gas vrijkomt.
• Verminderde diffusie van gas naar het bloed door verminderde darmmobiliteit, zoals bij:
• hypotonie; en
• prikkelbare darm syndroom (PDS).
• Darmziekten, waarbij extra gasvorming kan optreden, zoals onder meer:
• coeliakie (gluten-intolerantie);
• ziekte van Crohn; en
• colitis ulcerosa.
• Zwangere vrouwen kunnen ook last hebben van winderigheid als gevolg van hormonale veranderingen die de spijsvertering vertragen.

Klachten en symptomen bij winderigheid

Winderigheid gaat meestal gepaard met rommelingen in de buik, een opgeblazen gevoel en darmkrampen. Het inhouden van winden verergert de klachten.

De oorzaak van het overmatig laten van winden is meestal niet ernstig en kan vaak uitstekend behandeld worden door verandering van dieet en leefstijl. Een bezoek aan de huisarts wordt aangeraden wanneer winderigheid gepaard gaat met één of meerdere van de volgende symptomen:

• aanhoudende buikpijn en een opgeblazen gevoel;
• terugkerende episoden van diarree of obstipatie (verstopping);
• onverklaarbaar gewichtsverlies;
• fecale incontinentie;
• bloed in de ontlasting (poep/feces).

Let ook op eventuele symptomen die wijzen op een infectie, zoals een hoge temperatuur, braken, koude rillingen en gewrichts- en spierpijn.

Diagnose winderigheid

De huisarts zal een anamnese afnemen (vragen naar de manier van eten, de samenstelling van het menu, het defecatiepatroon, enz..), en de patient lichamelijk onderzoeken. Het lichamelijk onderzoek kan bestaan uit palpatie (deskundige betasting met de hand) en ausculatie (het luisteren naar geluiden in het lichaam, bijvoorbeeld met een stethoscoop) van de buik, bij rust en diepe ademhaling. Dit onderzoek kan worden aangevuld met rectaal toucher (het onderzoeken van het rectum) en inspectie van de feces (ontlasting). Bij verdenking van bepaalde aandoeningen zal aanvullend onderzoek plaatsvinden, zoals beeldvormend onderzoek (echografie, röntgenonderzoek) en laboratoriumonderzoek. Bij verdenking van een organische stoornis, is vaak nader onderzoek nodig door bijvoorbeeld een internist of gastro-enteroloog.

Behandeling winderigheid

Winderigheid kan meestal goed worden behandeld door het aanbrengen van wijzigingen in dieet en levensstijl. Vermijd het eten van voedingsmiddelen die rijk zijn aan koolhydraten. Het is wel belangrijk om gevarieerd en gezond te (blijven) eten, met het liefst elke dag producten uit alle vakken van de schijf van vijf (www.voedingscentrum.nl). De vijf vakken zijn:

• Groente en fruit
• Brood, granen, aardappelen, rijst, pasta, couscous en peulvruchten
• Zuivel, vlees, vis, ei en vleesvervangers
• Vet en olie
• Dranken

Kies voor voedsel met koolhydraten die gemakkelijk te verteren zijn. Het is belangrijk op te merken dat iedereen anders reageert op bepaalde voedingsmiddelen. Voedsel wat bij de één tot winderigheid leidt, hoeft bij de ander geen klachten te veroorzaken. Daarom wordt het aanbevolen een eetdagboekje bij te houden om te zien of bij bepaalde voedingsmiddelen de klachten verbeteren of juist verslechteren.

Voorts kan het nuttig zijn om zes kleine maaltijden per dag te eten in plaats van drie grote. Kleinere maaltijden zijn makkelijker te verteren met minder gasvorming als resultaat. Het voedsel moet langzaam en grondig gekauwd worden. Het nemen van voldoende lichaamsbeweging kan helpen om de werking van de spijsvertering en de stoelgang te verbeteren. Hierdoor kunnen de klachten ook afnemen.

Het is uitermate belangrijk dat de patiënt zo gezond en regelmatig mogelijk leeft, eet en drinkt. Het vermijden van stress, het stoppen met roken, het vermijden van koolzuurhoudende dranken en kauwgom, het nemen van voldoende nachtrust, het inbouwen van regelmaat, regelmatig (liefst dagelijks een half uur) bewegen en een gezond en gevarieerd voedingspatroon zijn daarbij dé sleutelbegrippen.

Volgens de literatuur bestaat er geen zinvolle, effectieve farmacotherapie die bij flatulentie geadviseerd kan worden.¹ Simeticon, dat een bestanddeel is van sommige (maag)zuurremmers, kan soms enige verlichting bieden. Dit middel is apart verkrijgbaar. Bij sommige mensen hebben aromatische oliën, zoals pepermuntolie, enig effect. Vooral wanneer men last heeft van kramp met flatulentie. Het bestanddeel chlorofylen en koolstoftabletten verminderen de flatulentie niet. Wel zijn ze werkzaam ter bestrijding van de onaangename geur. Het nut van probiotica bij winderigheid is niet duidelijk.

Klik hier voor een special over allerlei darmaandoeningen.

Noot

1. J.A.H. Eekhof: Winderigheid/flatulentie, in: Kleine kwalen in de huisartsenpraktijk, vijfde geheel herziene druk, tweede oplage, Elsevier Gezondheidszorg, Amsterdam, 2010, p.574.

Lees verder

• Buikpijn: pijn in buik en onderbuik links/rechts vrouw + man
• Prikkelbare darm syndroom (PDS) behandeling: dieet, voeding
• Darmen, darmklachten: opgezette buik, buikpijn, winderigheid
• Obstipatie, symptomen verstopping: buikpijn opgezwollen buik
• Ontlasting: bloed bij ontlasting, slijm, diarree, geur-kleur