Opgezette lymfeklieren: meestal een onschuldig verschijnsel

Je voelt ineens een verdikking in je nek, onder je arm of in je lies. Een van je lymfeklieren is opgezet. De eerste reactie is er meestal een van schrik. In 99 van de 100 gevallen is dat echter nergens voor nodig. Sterker nog; het betekent dat je lichaam zijn werk goed doet. Waarschijnlijk heb je ergens een wondje of misschien heb je een onschuldige infectie opgelopen. Je lymfestelsel doet dan zijn uiterste best om de schadelijke binnendringers te bestrijden. Naast het bloedvatenstelsel, hebben we nog een tweede stelsel in ons lichaam: het lymfestelsel. Het lymfestelsel is een netwerk van lymfeklieren die via lymfevaten met elkaar verbonden zijn. De lymfevaten lopen vrijwel parallel aan de bloedvaten.

De functie van het lymfestelsel

Het lymfestelsel heeft drie belangrijke functies in ons lichaam. In de eerste plaats voert het overtollige vloeistof en afvalstoffen dat rondom de cellen in ons lichaam zit af. De kleurloze vloeistof (lymfe) wordt opgevangen in de lymfevaten. Via de lymfevaten achter het sleutelbeen, wordt de vloeistof aan ons bloed afgegeven. Omdat de lymfevaten voorzien zijn van kleppen die maar één kant op werken, kan de lymfe niet uit het bloed terugstromen naar de lymfevaten. De lymfevaten vervoeren naast vloeistof ook vet dat we via onze voeding binnenkrijgen. Ze halen het verteerde vet uit het darmkanaal en geven het aan ons bloed af.

Voor de lymfe in de lymfevaten terecht komt, stroomt het eerst door een flink aantal lymfeklieren. Deze klieren bevatten witte bloedcellen (lymfocyten) die in staat zijn om ziekteverwekkers (virussen, bacteriën) onschadelijk te maken. Daarnaast vormen ze antistoffen. De gezuiverde lymfe wordt, samen met antistoffen, uiteindelijk door de lymfevaten afgegeven aan het bloed. Via het bloed kunnen de antistoffen ingezet worden om virussen en bacteriën elders in ons lichaam te bestrijden. Lymfeklieren worden dus niet voor niets de zuiveringsstations van ons lichaam genoemd.

Als er sprake is van een infectie met virussen, bacteriën of andere ziekteverwekkers, moeten de lymfeklieren flink aan de bak. De witte bloedcellen (lymfocyten) in de lymfeklieren vermenigvuldigen zich dan heel snel. Dit zorgt ervoor dat de lymfeklieren opzetten. In de meeste gevallen is een opgezette lymfeklier dus ook gewoon een teken dat je lichaam zijn werk goed doet.

In ons lichaam hebben we maar liefst 600 lymfeklieren. De klieren liggen in groepen bij elkaar in de oksels, langs de luchtpijp, bij de longen, bij de darmen en achter in de buikholte, in de bekkenstreek en in de liezen. De meeste lymfeklieren liggen vlak onder de huid en zijn dus makkelijk te voelen als ze opzetten. Vooral in de hals, de oksel en de lies, vallen vergrote lymfeklieren vaak snel op. De lymfeklieren in de buik en tussen de longen zijn niet te voelen, ook niet als ze opgezet zijn.

Oorzaken van vergrote lymfeklieren

De meest voorkomende oorzaken van vergrote lymfeklieren zijn een infectie of een wond(je). Heel soms is er sprake van een zogenaamde systeemziekte. Een enkele keer wordt een vergroting van de lymfeklieren veroorzaakt door een kwaadaardige aandoening aan de lymfeklieren zelf of door een uitzaaiing van kanker die elders in het lichaam is ontstaan.

Infecties
In een overgrote meerderheid van de gevallen wordt een opgezette lymfeklier veroorzaakt door een ontsteking als gevolg van een virale, bacteriële, parasitaire of schimmelinfectie. Elke lymfeklier 'bedient' een bepaald gebied in je lichaam. De lymfeklier in wiens gebied de ontsteking zich bevindt, gaat aan het werk om de ziekteverwekkers onschadelijk te maken en zwelt op. Vooral in de hals komen vaak opgezette lymfeklieren voor. Een onschuldige verkoudheid, keelontsteking, koortslip (die wordt ook veroorzaakt door een virus) of griep is hier meestal de oorzaak van. Vooral bij kinderen komen gezwollen lymfeklieren in de hals zo vaak voor, dat het bijna vreemder is om er – na goed zoeken – geen te vinden, dan om er één of meerdere te vinden. Een langdurige zwelling van de lymfeklieren in de hals wordt vaak veroorzaakt door de ziekte van Pfeiffer. Bij een blaasontsteking of een infectie aan je voeten of benen, zullen de lymfeklieren in je lies opzetten en bij een infectie aan je handen of armen, gaan de lymfeklieren in je oksel aan het werk. De zwelling van de lymfeklieren verdwijnt zodra de ziekteverwekkers zijn uitgeschakeld. Meestal duurt dit een paar weken.

Wonden
Op onze huid en in onze omgeving bevinden zich altijd ontelbare bacteriën. Wanneer door een wond(je) je huid kapot is, kunnen deze bacteriën gemakkelijk je lichaam binnendringen. Dit gebeurt dan ook eigenlijk altijd wanneer je een wondje hebt. Dat de meeste wondjes niet gaan ontsteken, heb je vrijwel altijd te danken aan het werk van je lymfeklieren. Bij sommige mensen is slechts het kleinste wondje al voldoende om de lymfeklieren in de directe omgeving te laten opzwellen. De zwelling van de lymfeklieren verdwijnt zodra de ziekteverwekkers zijn uitgeschakeld. Meestal duurt dit een paar weken.

Systeemziekten
Systeemziekten zijn aandoeningen die schade veroorzaken in het hele lichaam, bijvoorbeeld in alle zenuwcellen, bloedcellen of weefselcellen. Bepaalde systeemziekten kunnen leiden tot het opzetten van de lymfeklieren. In de meeste gevallen zijn dan de lymfeklieren in een groot deel van je lichaam of in je hele lichaam vergroot. Voorbeelden hiervan zijn reumatoïde artritis (het bindweefsel van meerdere gewrichten tegelijk is ontstoken en wordt vervormd), fibromyalgie (spiervezels kwijnen weg en worden vervangen door bindweefsel) en Lupus erythematodes (een bindweefselziekte waarbij het lichaam antistoffen produceert tegen lichaamseigen stoffen). Wanneer de zwelling van de lymfeklieren veroorzaakt wordt door een systeemziekte, blijft hij meestal langdurig bestaan.

Kwaadaardige aandoeningen
In een hele kleine minderheid van de gevallen wordt een vergrote lymfeklier veroorzaakt door een kwaadaardige aandoening aan de lymfeklier zelf (Hodgkin en non-Hodgkin lymfoom) of door een uitzaaiing van kanker die elders in het lichaam is begonnen. Bij Hodgkin lymfoom vindt een ongecontroleerde celgroei plaats van het lymfeweefsel in het hele lichaam en meestal ook in de organen. Vaak is het afweersysteem ernstig verzwakt. De ziekte begint vaak als een pijnloze, opgezette lymfeklier die wat harder en groter is dan een 'normale' opgezette lymfeklier. De zwelling blijft langdurig bestaan. Na enige tijd zullen meerdere lymfeklieren in het lichaam opzetten. Wanneer de ziekte verder gevorderd is, ontstaan ook andere symptomen als koorts, gewichtsverlies, jeuk en nachtelijke zweetaanvallen. Hodgkin lymfoom is bij een tijdige ontdekking goed behandelbaar. Bij non-Hodgkin lymfoom is er ook sprake van een kwaadaardige woekering van het lymfeweefsel. De ziekte veroorzaakt grotendeels dezelfde symptomen als Hodgkin lymfoom, maar verloopt kwaadaardiger.

Bij twijfel naar de huisarts

In verreweg de meeste gevallen nemen de lymfeklieren na een paar weken vanzelf hun normale afmeting weer aan. Soms is het echter verstandig om naar de huisarts te gaan. Heb je naast de vergrote lymfeklieren ook last van andere klachten, zoals ernstige vermoeidheid, hoge koorts of ernstig gewichtsverlies, dan is een bezoek aan de huisarts aan te raden. Ook wanneer de zwelling na een week of drie nog niet verdwenen is, kun je beter even naar de huisarts gaan. Wanneer niet één, maar meerdere lymfeklieren in je lichaam zijn opgezet of wanneer je, na een verwonding, ineens rode strepen op je huid krijgt die van de wond naar de lymfeklier lopen, is een bezoek aan de huisarts verstandig. In dat laatste geval is er mogelijk sprake van een ontsteking van de lymfeklier zelf en deze moet met medicijnen behandeld worden.

De huisarts zal je in eerste instantie een aantal vragen stellen: hoe lang is de vergrote lymfeklier al aanwezig, doen de klieren pijn, zijn er meer klachten, heb je ergens op je lichaam een wond(je), heb je mogelijk een infectierisico gelopen (ben je bijvoorbeeld in de tropen geweest, heb je contact gehad met dieren), etc.. De huisarts zal vervolgens de vergrote lymfeklier onderzoeken. Hij bekijkt hierbij ondermeer de consistentie van de klier (een zachte, weke klier is meestal onschuldig), hoe groot de klier is, of er meerdere klieren zijn opgezet, of ook het omringende weefsel is opgezet en of de huid rood en warm is (dit duidt meestal op een ontsteking).

Wanneer de huisarts het niet vertrouwt, zal hij je doorsturen naar het ziekenhuis. Hier zal met aanvullend onderzoek de oorzaak van de opgezette lymfeklier(en) achterhaald moeten worden. Dit onderzoek bestaat vaak uit bloedonderzoek, röntgenfoto's, een punctie en/of biopsie.

Gemiddeld blijkt bij zo'n 1% van de mensen die met een onverklaarbare grote lymfeklier bij de huisarts komt, sprake te zijn van een kwaadaardige aandoening. Een vergrote lymfeklier is in het overgrote merendeel van de gevallen dan ook een onschuldig verschijnsel en eigenlijk slechts een teken van een goed functionerend lichaam. Bij twijfel is het echter altijd verstandig om naar de huisarts te gaan.

Lees verder

• Chronisch verkouden: steeds weer snotteren en hoesten