Gezondheidsvoorlichting

Gezondhiedsvoorlichting is een onderdeel van het verpleegkundig handelen. Binnen deze vorm van voorlichting bestaat een sytematiek waar je jezelf aan vast kunt houden. De afkorting GVO staat voor gezondheidsvoorlichting en opvoeding en werd voor het eerst gebruik in 1962.
Bij gezondheidsvoorlichting gaat het om:

Mensen proberen te motiveren zich gezonder te gedragen, zodat gezondheidsproblemen kunnen worden voorkomen en zo vroeg mogelijk kunnen worden opgespoord. Mensen associëren gezondheidsproblemen snel met iets dat hen niet overkomt. Ze denken dat ze geen risicogedrag vertonen, ze zijn niet overtuigd van de voordelen van het gezonde gedrag en ze ervaren geen steun van anderen. Mochten de mensen wel willen veranderen, dan weten zij vaak niet hoe zij om moeten gaan met problemen die te tegenkomen. Dit alles zorgt ervoor dat mensen in zo’n geval niet gemotiveerd zijn om te veranderen.

Systematiek van GVO

Binnen gezondheidsvoorlichting wordt gewerkt met een bepaalde systematiek.
Stap 1 van de GVO-cyclus begint met het op een systematische wijze inzicht verwerven in een gezondheidsprobleem of doelgroep. Het inzichtelijk maken van het gezondheidsprobleem of doelgroep vindt plaats in de gezondheidskundige analyse.
In stap 2 van de gezondheidskundige analyse worden de factoren die het gedrag bepalen inzichtelijk gemaakt. Het gaat dan om het bestuderen van gedragingen die een relatie hebben met het gezondheidsprobleem. Dit zijn de gedragsdeterminanten.
Het aanzetten van patiënten(groepen) tot een ander en gezonder gedrag vormt stap 3 van de GVO-cyclus. Dit gebeurt door middel van gezondheidskundige interventies. Pas op het moment van de gezondheidskundige interventies is er dus sprake van verpleegkundig handelen, met als raakvlak gezondheidsvoorlichting. De systematiek van GVO zoals deze tot uitdrukking komt in de GVO-cyclus wordt afgesloten met het beoordelen van de effectiviteit van het gehele proces. De evaluatie is gericht op het beoordelen van de effectiviteit van de gezondheidskundige interventie als van het gehele proces dat daaraan vooraf is gegaan. Het systematisch doorlopen van de stappen van de GVO-cyclus heeft als doel een gezondheidsprobleem, voor zover mogelijk, op te lossen.

Gezondheidskundige analyse

De gezondheidskundige of probleemanalyse is een eerste stap om de behoefte aan gezondheidsvoorlichting te verkennen. Voordat de aandacht wordt gericht op het oplossen van het probleem, wordt gekeken naar de belangrijkheid van het probleem en de rol van het gedrag. Zonder een analyse van het gezondheidsprobleem is het onmogelijk te weten welke patiënten speciale aandacht vragen en welk gezondheidsprobleem een hoge prioriteit moet hebben.

Sociale diagnose
De gezondheidskundige analyse begint met de sociale diagnose, waarbij de blik van de verpleegkundige is gericht op sociale problemen van de groep die ze onder de loep neemt. Bij de sociale diagnose wordt een onderscheid gemaakt tussen subjectieve en objectieve problemen. Men spreekt van een subjectief gedefinieerd probleem als wordt gekeken naar de manier waarop mensen deze problemen zelf ervaren. In deze eerste fase van de probleemanalyse gaat het om het identificeren en analyseren van dergelijke problemen.

Epidemiologische diagnose
De tweede fase van de gezondheidskundige analyse is de epidemiologische diagnose. De belangrijkste aandachtspunten in deze fase zijn de omvang, de ernst en de spreiding van een gezondheidsprobleem. In de epidemiologische diagnose wordt door kennis hieromtrent cijfermatig inzicht verworven in een gezondheidsprobleem of doelgroep.

Gedrags- en omgevingsanalyse
De derde en laatste fase van de gezondheidskundige analyse is de gedrags- en omgevingsanalyse. Het doel hiervan is vaststellen waar de oorzaak ligt van het gezondheidsprobleem. In de gedragsanalyse gaat het er vooral om dat wordt nagegaan of, en in hoeverre, bepaalde gedragingen van mensen die risico lopen op een gezondheidsprobleem, een aanknopingspunt bieden voor een voorlichtingsinterventie. Wanneer blijkt dat gedragsfactoren in het ontstaan van het gezondheidsprobleem relatief onbelangrijk zijn, behoort van voorlichting aan de direct betrokkenen te worden afgezien en dient men meestal andersoortige maatregelen te overwegen. De omgevingsanalyse heeft betrekking op de omgevingsfactoren die samenhangen met het gezondheidsprobleem. Het betreft het speuren naar ziekmakende omgevingscondities.

Gedragsdeterminanten

De tweede stap in de GVO-cyclus is die van het bepalen van de gedragsdeterminanten. Gedragsdeterminanten zijn de bepalende factoren van gedrag, factoren die maken dat mensen zich op een bepaalde manier gedragen. Het gedrag dat uit de gedrags- en omgevingsanalyse als belangrijkste oorzaak naar voren is gekomen, staat centraal.

ASE-model
Het ASE-model is zeer bruikbaar om gedragsdeterminanten te achterhalen. Het is een model om gedrag te verklaren. Het ASE-model leert je te zien waar de knelpunten voor verandering precies zitten bij een bepaalde doelgroep. Soms is een doelgroep niet overtuigd van de voordelen van het gedrag. Dan moet een interventie de voordelen van het gewenste gedrag benadrukken. Soms weet een doelgroep niet hoe ze om moeten gaan met problemen die kunnen optreden als ze het nieuwe gedrag willen vertonen. Dan zal de interventie in moeten gaan op hoe je het probleem kunt oplossen. Gedragsdeterminanten moeten aandacht krijgen in een interventie.

Intentie
Het uiteindelijke gedrag van mensen is volgens het ASE-model het beste te voorspellen uit de intentie. De intentie is de bedoeling van mensen om uiteindelijk gedrag te vertonen. Deze bedoeling wordt omgezet in gedrag.

Barrières
Barrières kunnen de relatie tussen de intentie en het gedrag beïnvloeden. Een drietal factoren kan daarbij een rol spelen. Een eerste barrière is dat een positieve intentie in de loop van de tijd in een negatieve intentie kan veranderen. Ten tweede kan de omzetting van een positieve intentie in gedrag worden beïnvloed door allerlei voorwaarden die de patiënt aan de intentie koppelt. Als derde kunnen er zich externe omstandigheden voordoen waarop een persoon geen invloed heeft. Deze omstandigheden kunnen een barrière vormen die de gedragsverandering in de weg staat.

Attitudes
Cognities zijn de verwachtingen die een persoon heeft van een bepaalde gedraging. De mate waarin een patiënt bewuste, beredeneerde keuzen maakt, kan van patiënt tot patiënt verschillen. Een determinant die de intentie van een patiënt direct beïnvloed zijn de attitudes. Deze worden gevormd op basis van overwegingen en waarderingen. Mensen hebben bepaalde overwegingen om zich op een bepaalde manier te gedragen, het zijn redenen die mensen voor bepaald gedrag hebben. Aan overwegingen worden waarderingen gekoppeld, beoordelingen in positieve of negatieve zin. Een waardering voor het gevolg dat het gedrag in kwestie zal hebben speelt een belangrijke rol bij de vorming van attitudes en vooral de kennis die een persoon heeft over de consequenties van bepaald gedrag heeft een belangrijke plaats in de uiteindelijke attitude.

Sociale invloed
Naast de attitude beïnvloedt de gedragsdeterminant sociale invloed de intentie van een persoon. De sociale invloed betreft de mate waarin een persoon al of niet instemt met de opvattingen van personen uit zijn sociale omgeving. De sociale invloed wordt onder andere bepaald door de motivatie om te conformeren en door referentieopvattingen. Dat zijn opvattingen van de persoon over wat anderen denken. Bij referentieopvattingen gaat het om wat iemand denkt dat anderen denken.

Eigen effectiviteit
De derde gedragsdeterminant, naast attitudes en sociale invloeden, die de intentie van een persoon bepaald is de eigen effectiviteit. De eigen effectiviteit is de inschatting over de haalbaarheid van het gedrag die een persoon maakt en draait om de vraag: denk je dat je het kunt?

Gezondheidskundige interventies

In stap drie van de GVO-cyclus is de inzet het beïnvloeden van het gedrag van een patiënt of cliënt: gezondheidskundige interventies of gedragsbeïnvloeding. Het doel is mensen aan te zetten tot een ander, gezonder gedrag door aan te sluiten bij de gedragsdeterminanten die zijn opgespoord in de vorige stap. Getracht wordt de gedragsdeterminanten in gunstige zin te beïnvloeden.

Model van gedragsverandering door voorlichting

Om een gedragsverandering in een gezondheidskundige interventie tot stand te brengen zijn drie doelen van belang:

• Communicatie tot stand brengen met de leden van de doelgroep
• Gedragsverandering teweegbrengen bij de doelgroep
• Zorgen dat die verandering behouden blijft

Aandacht hebben
De patiënt(groep) moet aandacht hebben voor de voorlichtingsgerichte verpleegkundige interventie en er dient begripsverbetering te ontstaan door een goede en succesvolle communicatie. Het blootstellen van de doelgroep aan het voorlichtingsbericht vormt de eerste factor in het model van gedragsverandering door voorlichting. De leden van de doelgroep moeten aandacht hebben en zich openstellen voor het bericht. Selectieve waarneming is het al of niet gemotiveerd zijn om naar bepaalde informatie te luisteren of het al of niet geïnteresseerd zijn in een voorlichtingsbericht.

Begripsverbetering
Nadat alle aandacht is verkregen, wordt overgegaan tot het verkrijgen van begrip bij de leden van de doelgroep. Begripsverbetering staat voor het aansluiten van het voorlichtingsbericht op de patientengroep. Beïnvloedende factoren in deze tweede fase zijn begrijpelijkheid en het accepteren en onthouden van het voorlichtingsbericht.


Attitudeverandering
De derde fase van het model voor gedragsverandering door voorlichting is essentieel: beïnvloeden van de voor- en nadelen die bepaalde gedragingen hebben in de ogen van de patiënt. Een verandering van de attitudes kan ontstaan door de afweging van de voor- en nadelen die een patiënt aan bepaald gedrag verbonden ziet, te beïnvloeden.

Hanteren van sociale invloed
Voor het uiteindelijk bereiken van de gedragsverandering en gedragsbehoud zijn ook de sociale invloeden van belang. Het doel is in eerste plaats een pateint te leren omgaan met de steun en druk die hij ervaart vanuit de sociale omgeving met betrekking tot het gedrag. Het aanleren van nieuw gedrag om deze sociale invloeden te hanteren is een belangrijk aangrijpingspunt voor verpleegkundigen.

Toename eigen effectiviteit
Na het leren omgaan met de sociale invloed is het doel de eigen effectiviteit van de patiënt te verhogen.
De eigen effectiviteit, dat wil zeggen de inschatting die een persoon maakt van zijn mogelijkheden om bepaald gedrag te vertonen onder specifieke omstandigheden, is een belangrijke voorspeller van gedrag. Een hoge mate van eigen effectiviteit is noodzakelijk om de gedragsverandering vol te houden. Het doel van het verhogen van de eigen effectiviteit is dat patiënten de benodigde vaardigheden aanleren om het gewenste gedrag te vertonen.

Gedragsverandering
Nadat bij de doelgroep aandacht verkregen is, er sprake is van een begrijpen van het voorlichtingsbericht, er een attitudeverandering in positieve richting heeft plaatsgevonden en men de doelgroep heeft leren omgaan met de sociale invloed en praktische vaardigheden, kan worden overgegaan naar de fase van gedragsverandering. De variabelen die in deze fase van invloed zijn, zijn barrières. Dat kunnen allerlei onvoorziene omstandigheden zijn die maken dat de patiënt toch niet tot gedragsverandering komt.

Gedragsbehoud
De laatste fase waarop geattendeerd moet worden om het einddoel van de verpleegkundige interventie te bereiken, is stabilisering van de gedragsverandering. De gedragsverandering moet door de patiënt of groep wordt omgezet in gedragsbehoud. Dat is het continu volhouden van de verandering van het gedrag.

Evaluatie

De laatste stap van de GVO-cyclus is de evaluatie van de uitgevoerde interventie. Het doel van de evaluatie van gezondheidskundige interventies is de resultaten van de interventies te concretiseren. In de evaluatie worden de vooraf geformuleerde doelen afgezet tegen de resultaten. Bij effectevaluatie wordt de doeltreffendheid van de interventie onderzocht. Het effect van de gezondheidskundige interventies bij de patiënt(groep) wordt vastgesteld. Binnen de procesevaluatie wordt kritisch gekeken naar het gehele proces dat doorlopen is met de GVO-cyclus en in het bijzonder naar de gezondheidskundige interventie.