Hormonaal stelsel: De bijnier

Wat is de bijnier en wat heeft de bijnier voor functie bij het hormonaal stelsel??? Lees en leer in dit artikel meer over het functioneren van de bijnier.

De bijnieren zijn twee kleine organen die als een kaboutermuts beiderzijds op de bovenpool van de nieren liggen. Ze zijn onderverdeeld in een schors- en merggedeelte.

Het merg produceert adrenaline en noradrenaline. Afwijkingen met betrekkingen tot het bijniermerg zijn zeldzaam en zullen in dit artikel dus verder niet aan de orde komen.

De bijnierschors produceert verschillende hormonen, waarvan cortisol en aldosteron de belangrijkste zijn. Uit cholesterol wordt progesteron gevormd dat vervolgens wordt omgezet in ee ngeringe hoeveelheid aldosteron en voornamelijk cortisol.

De regulering van deze productie geschiedt ook weer via een negatieve terugkoppeling. Het CRH (corticotroop releasing hormoon) stimuleert de hypofyse tot de productie van ACTH (adrenocorticotroop hormoon) dat op zijn beurt de bijnierschors aanzet tot de productie van cortisol (en een beetje aldosteron, androgenen en oestrogenen). Hoe meer cortisol er echter in de bloedbaan komt, des te meer wordt de productie van ACTH geremd, waardoor het gehalte in de bloedbaan weer afneemt.

Met betrekking tot de afwijkingen van de bijnier zullen in dit artikel twee zaken besproken worden: de hyperfunctie (syndroom en ziekte van Cushing) en de hypofunctie (ziekte van Addison). Alvorens ik hiertoe zal overgaan in dit artikel zal ik U eerst nog even kort iets vertellen over de werking van cortisol.

De werking van cortisol

Cortisol dat vrijkomt in de bloedbaan, heeft een groot aantal verschillende effecten. De twee belangrijkste zijn:

• Bevordering van de glucose-aanmaak uit aminozuren (gluconeogenese) en stimulering van het gebruik van glucose.
• Stimulering van de eiwitafbraak (eiwitkatabole effect).

Cortisol wordt ook steeds meer gebruikt als medicament (wellicht beter bekend onder de naam corticosteroïd of Prednison®).
Extra toediening van cortisol als geneesmiddel heeft afgezien van bovengenoemde effecten ook nog andere gevolgen:

• Het vermindert het ziektegevoel (patiënten voelen zich beter dan ze in werkelijkheid zijn)
• Het remt de ontstekingsverschijnselen (antiflogistische werking)
• Het werkt afweeronderdrukkend (immunosuppresief), hetgeen bijvoorbeeld voor transplantatiepatiënten van belang kan zijn om te voorkomen dat het ingebrachte orgaan wordt afgestoten.

Hyperfunctie van de bijnierschors

Hyperfunctie, ofwel een snelle werking van de bijnier, kan aanleiding geven tot diverse ziektebeelden. Een hyperfunctie kan leiden tot een te hoge productie van aldosteron, geslachtshormonen en/of cortisol. Alleen dit laatste wordt uitgebreid besproken.

Syndroom en ziekte van Cushing
Er zijn grofweg twee afwijkingen mogelijk waardoor de bijnieren teveel cortisol produceren:

• Een tumor van de hypofyse met overproductie van ACTH
• Een tumor van de bijnier zelf met overproductie van cortisol

In het eerste geval produceert de hypofyse dus te veel ACTH waardoor de bijnier voortdurend gestimuleerd wordt. Het negatief terugkoppelende effect van cortisol werkt niet meer, de tumor in de hypofyse reageert hier niet op, waardoor het gehalte aan cortisol in de bloedbaan sterk stijgt. Wer spreken in dit geval van de ziekte van Cushing. In het tweede geval zit er een abnormaal proces in de bijnier zelf. Hierdoor stijgt het cortisolgehalte in de bloedbaan eveneens. De hypofyse stopt vrijwel helemal met de productie van ACTH door het remmende effect van cortisol. Dit heeft echter verder geen effect omdat de tumor in de bijnier geen ACTH nodig heeft. We spreken in dit geval over het syndroom van Cushing.

Het syndroom van Cushing komt tot slot ook voor bij patiënten die vanwege een ander ziektebeeld regelmatig Prednison® moeten innemen.

Symptomen van de hyperfunctie
Over het algemeen zijn de symptomen overduidelijk bij patiënten aanwezig.

Veranderingen van het uiterlijk	Een van de meest in het oog springende verschijnselen is de gelaatsverandering. De patiënt ontwikkelt een bol en rood gelaat (vollemaansgezicht). Daarnaast neemt de omvang van de romp toe door vetafzettingen en bijven de extremiteiten opvallend slank van vorm.
Verschijnselen van eiwitafbraak	Dit uit zich met atrofie van spieren en huid en paars verkleurde strepen op romp en extremiteiten (zogenaamde striae, vergelijkbaar met zwangerschapsstrepen). Daarnaast genezen wonden slecht, treden onderhuidse bloedingen en botontkalking (osteoporose) op.
Overmatige beharing en seksuele stoornissen	Door een gelijktijdig bestaande overproductie van geslachtshormonen verandert het beharingspatroon. We spreken van virilisatieverschijnselen. De seksuele stoornissen uiten zich bij vrouwen in het verdwijnen van de menstruatie (amenorroe) en bij mannen in de vorm van impotentie.
Onderdrukking van ontstekingsreacties	Een simpele verkoudheid kan bij deze patiënten onopgemerkt verlopen met als gevaar dat er zich een longontstekings of iets dergelijks uit ontwikkelt.
Hyperpigmentatie van huid en slijmvliezen	Dit komt alleen voor bij patiénten met de ziekte van Cushing. De donkere verkleuring van de huid is namelijk het gevolg van een verhoogd gehalte aan ACTH, iets wat alleen bij de ziekte van Cushing aanwezig is. Bij het syndroom van Cushing is het ACTH-gehalte immers verlaagd.
Verschijnselen van Diabetes Mellitus	Dit is het gevolg van het feit dat cortisol de gluconeogenese bevordert.
Algemene verschijnselen	Hiertoe rekenen we zaken als slaapstoornissen, vergeetachtigheid, hoge bloeddruk en psychische problematiek.

Onderzoek
Het is primair van belang om te achterhalen wat de oorzaak is van het verhoogde gehalte aan cortisol in het lichaam. Daartoe wordt in eerste instantie een bloedonderzoek verricht. Een hoog ACTH gehalte pleit voor de aanwezigheid van een tumor in de hypofyse, die dit hormoon aanmaakt. Een laag of nauwelijks meetbare hoeveelheid ACTH pleit voor een tumor in de bijnier, die cortisol aanmaakt. Met diverse aanvullende onderzoeksmethoden kan dan verder op zoek worden gegaan naar de specifieke oorzaak.

Behandeling
De ziekte van Cushing wordt tegenwoordig bij voorkeur behandeld door verwijdering van de tumor langs transsfenoïdale weg. Via de neus gaat men met een instrument naar de sinus sphenoidalis. Dit is een holte achter, boven in de neusholte (te vergelijken met de voorhoofdsholte en de kaakholte).
De sinus wordt geopend en door de boven/achterwand van de sinus ook te openen kan de tumor van de hypofyse weggehaald worden. Meestal is deze operatieve ingreep voldoende. In enkele gevallen is nabestraling nodig of moet ook een verwijdering van de bijnieren uitgevoerd worden. Medicamenteuze behandeling is tot op heden nog niet mogeljk.

In het geval van een syndroom van Cushing door een tumorvan de bijnier is ook chirurgische behandeling noodzakelijk. Bij de patiënt wordt dan de aangedane bijnier verwijderd (resectie van de bijnier). Aangezien het meestal een goedaardige tumor betreft, is ook deze behandeling meestal afdoende.

Worden de Cushing-verschijnselen veroorzaakt door het slikken van Prednison ®, dan dient uiteraard de toediening gestaakt te worden. Dit is echter zelden mogelijk. Het geneesmiddel wordt immers niet voor niets gegeven. In dat geval worden de Cushing-verschijnselen voor lief genomen of symptomatisch behandeld (indien mogelijk).

Onderscheid tussen het syndroom van Cushing en de ziekte van Cushing

Met dexamethason is een onderscheid te maken tussen het syndroom en de ziekte van Cushing. Toediening van een beetje dexamethason 's avonds voor het slapen gaan zal bij een gezond persoon een forse verlaging geven van het ochtendgehalte aan cortisol in het bloed. Bij het syndroom en de ziekte van Cushing treedt geen reactie op. Toediening van dexamethason in hoge dosering leidt bij de ziekte van Cushing wel tot ee nvermindering van het cortisolgehalte in het bloed, bij het syndroom van Cushing geeft het geen reactie.

Röntgenonderzoek zoals computerscanning van de hypofyse en bijnieren kan de diagnose bevestigen en het eventuele gezwel lokaliseren. Ook kan de grootte en uitbreiding geëvalueerd worden. Dit laatste is voor een eventuele operatieve ingreep van belang.

Hypofunctie van de bijnierschors

Ook bij de hypofunctie van de bijnierschors wordt een onderscheid gemaakt tussen een oorzaak in de hypofyse (te weinig ACTH-aanmaak) en een oorzaak in de bijnier zelf (te weinig cortisolaanmaak). We spreken in dit tweede geval over de ziekte van Addison. De oorzaak van dit ziektebeeld is in meer dan de helft van de gevallen niet bekend.

Symptomen
De ziekte van Addison gaat gepaard met een scala aan klachten. De belangrijkste daarvan zijn moeheid en hyperpigmentatie (door het hoge gehalte aan ACTH in het bloed) van huid, slijmvliezen en recent ontstane littekens. Bij vrouwen valt de oksel- en pubisbeharing weg vanwege een tekort aan bijnierschorsandrogenen. Daarnaast zijn er vaak klachten van eetlustverlies, misselijkheid, braken en gewichtsverlies. De bloeddruk is laag en de polsfrequentie is hoog. Prikkelbaarheid en neiging tot flauwvallen, vooral als een maaltijd wordt overgeslagen, komen ook voor. Een trauma of infectie of een andere vorm van stress kan een zogenaamde Addison-crisis uitlokken. De belangrijkste verschijnselen tijdens zo'n aanval zijn een forse daling van de bloeddruk (met de daarbij behorende shockverschijnselen) en een daling van de lichaamstemperatuur. Dit kan dusdanig ernstige vormen aannemen, dat de patiënt hier zelfs aan overlijdt.

Onderzoek
Op grond van het klinisch beeld is de dianose vaak al te stellen. Met bloedonderzoek kan vrij snel worden vastgesteld dat het cortisolgehalte in het bloed laag is. Afhankelijk van de primaire oorzaak is het ACTh-gehalte ook verlaagd of verhoogd. Bij twijfel kunnen nog specifieke testen verricht worden.

Bloedonderzoek bij Addison-patiënten brengt ook meestal een laag natriumgehalte en een hoog kalium- en calciumgehalte aan het licht. Met toediening van het ACTH in de vorm van Synacthen® kan nog een onderscheid gemaakt worden tussen een oorzaak in de bijnier zelf of een oorzaak in de hypofyse. Leidt het geven van Synacthen niet tot een stijging van het cortisolgehalte (wat normaal gesproken wel het geval zou zijn) dan is de diagnose ziekte van Addison zeker.

Behandeling
Zeker in ernstige gevallen dienen glucocorticoïden (zoals cortisol en Prednison) en mineralocorticoïden (zoals aldosteron) als onderhoudsdosering gegeven te worden om een crisis te voorkomen. Stressomstandigheden moeten zoveel mogelijk worden vermeden of zo vroeg mogelijk bestreden te worden. Een infectie bij deze patiënten zal sneller en agressiever bestreden worden dan bij patiënten met een normale bijnierfunctie. Voorafgaande aan een stresstoestand, wanneer een patiënt bijvoorbeeld geopereerd moet worden, kan preventief cortisol gegeven worden om een crisis te voorkomen.

Tijdens een Addison-crisis moeten eerst levensreddende maatregelen genomen worden zoals infusie met glucose en fysiologisch zout om de bloeddruk weer wat op peil te brengen. Na herstel kan over gegaan worden tot bovengenoemde maatregelen. © 2007 - 2009 Hikari, gepubliceerd in Diversen (Mens en Gezondheid) op 01-03-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Hikari is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Alles over organen: Niets is interessanter dan de functie van het lichaam. Onze organen zijn de motortjes van verschillende processen in ons lichaam en daar moet je gewoon meer over weten........
• Adrenaline, wat is het en waar is het goed voor?: De afgelopen weken zijn er al wat grote sportevenementen op de televisie voorbij gekomen. Vaak hoor je daar van alles over de adrenaline die door het lijf ge…
• Hormonen en stofwisseling: Het woord hormoon is afgeleid van een Grieks woord dat ópwekken'of ín beweging brengen'betekent. Hormonen zijn chemische boodschappers die de activiteit van bepaalde cellen verande…
• Hormonen - Hormoonstelsel: Hormonen - Hormoonstelsel. Begrippen die iedereen wel kent. Maar wat hormonen nu precies zijn en doen is minder bekend. Hormonen zijn van zeer grote invloed. Zelfs een kleine hoeve…
• Specialisaties in de interne geneeskunde: Binnen de interne geneeskunde (ook wel inwendige geneeskunde genoemd) bestaan verschillende specialisaties.