Probleem of stoornis: Stoornis in de lichaamsbeleving

Het is volstrekt mogelijk dat vanaf het moment waarop iedereen over een spiegel kon beschikken, geen mens meer volledig tevreden is geweest met zijn of haar uiterlijke verschijning. En er zijn veel mensen die verbetering van hun uiterlijk bijna tot hun levenswerk lijken te hebben verheven.

Definitie en beschrijving

De stoornis in de lichaamsbeleving gaat echter veel verder dan deze normale en te verwachten ontevredenheid met het lichaamsbeeld en wel zoveel verder dat de eigen verschijning oorzaak wordt van zowel walging van zichzelf als van extreme schaamte.

De betrokkene ontwikkelt een ongelooflijke bewustzijnsvernauwing met een volledig egocentrisch gerichte preoccuppatie met de ingebeelde lichamelijke tekortkoming. De verontrusting over de eigen lelijkheid verstoort elk aspect van het functioneren.
Misschien zijn iemands oren ongelijk, te groot of te klein, staat zijn neus een beetje scheef, is zijn huid mogelijk te rood, te bleek, te sproeterig of te gerimpeld of is een of ander litteken, moedervlek of ander onderdeel van het gezicht zo afstotelijk dat men er zich niet mee in het openbaar kan vertonen.

Bijna elk ander deel van het lichaam kan eveneens het voorwerp van afkeuring en ontevredenheid worden - de genitaliën, borsten, billen, heupen, buik, armen, benen, handen, voeten of het haar kunnen allemaal aan een ongelooflijke hoeveelheid aandacht en zelfkritiek worden onderworpen. Denken we hierbij aan de huidige debatten over anorexia, overgewicht, schaamlipcorrecties, enz...

De onbevooroordeelde buitenstaander ziet gewoonlijk niets bijzonders. Het 'aanstootgevend' lichaamsdeel is eigenlijk best aardig of anders valt er niet veel opmerkelijks aan te zien. In sommige gevallen kan er sprake zijn van een betrekkelijk kleine onvolmaaktheid (wat lichte littekenvorming door acne, een kleine moedervlek of een niet helemaal volmaakte neus), maar staat de negatieve kritiek van de eigenaar in geen enkele verhouding tot enige objectieve beoordeling van het probleem.

De verontrusting over het eigen uiterlijk wordt een overheersende preoccupatie. De betrokkene wringt zich zoveel uren per dag de handen over de vermeende ontsiering dat hij zich op geen enkele andere activiteit kan concentreren. Spiegels worden kwellende magneten de betrokkene voelt zich onweerstaanbaar naar elk spiegelend oppervlak toe getrokken om daar het aanstootgevend lichaamsdeel steeds weer in ogenschouw te nemen en zich voor te stellen hoe het op anderen overkomt.

Of spiegels worden vermeden als de pest omdat de confrontatie met het ingebeelde defect eenvoudigweg te smartelijk is. De betrokkene denkt dikwijls dat vreemden naar zijn 'misvorming' staren en erover praten of lachen.

Sommigen doen krachtdadige pogingen tot verdoezeling van het kwaad door uren te besteden aan make-up, of door pruiken te dragen, hoofddoeken, grote zonnebrillen, reusachtige hoeden of wijde kleding. Men gaat niet naar het werk of naar school of vermijdt andere sociale situaties vanwege de angst voor schut te staan.

In extreme situaties kan de betrokkene een gevangene in zijn eigen huis worden. Niet in staat iemand onder ogen te komen vanwege zijn ondraaglijke schaamte, gaat hij alleen 's nachts in vermomming de deur uit, wanneer niemand daar getuige van kan zijn.

Dikwijls wordt een poging tot 'instantgenezing' gedaan via de veronderstelde toverkracht van de plastische chirurgie. Maar omdat het probleem er meer een is van innerlijke perceptie dan van uiterlijke realiteit, blijven de meeste mensen ontevreden over de resultaten van het operatief ingrijpen of zeggen zelfs dat ze er nog lelijker van geworden zijn. Aanklachten wegens wanpraktijk zijn een veelvoorkomend gevolg van dit gevoel van teleurstelling.

Diagnose volgens DSM IV
Volgens het diagnostisch handboek is er sprake van een stoornis in de lichaamsbeleving als sprake is van het volgende:

• De patient is de overtuiging toegedaan dat er iets ernstig mis is met een of ander aspect van het uiterlijk.
• De patient blijft dit geloven, ook al vertelt iedereen dat de verontrusting enorm overdreven is.
• De patient wordt door deze verontrusting zo in beslag genomen dat het leven er ernstig door verstoord raakt.