Pas op voor de malariamug!

Malaria is een ziekte uit verre, hete landen. We bedoelen dan met name gebieden in Afrika en Azië. Toch is dat maar voor een deel waar. Nog niet zo lang geleden zaaide de malariamug ook dood en verderf in Nederland. En er zijn nogal wat signalen die erop wijzen dat malaria terugkomt. De specifieke mug - ofwel de overbrenger van de ziekte - is er al. Sterker nog, hij is nooit weggeweest...!

Wat is malaria?

Malaria, ook wel moeraskoorts genoemd, is een van de ernstigste en meest verspreide infectieziekten ter wereld. Jaarlijks overlijden er ruim een miljoen mensen aan. Op de mens wordt deze aandoening overgebracht door de malariamug. De oorzaak van de ziekte is de eencellige parasiet plasmodium, behorend tot de Sporozoa. Er zijn verschillende soorten plasmodium. De gevaarlijkste is de Plasmodium falciparum, die de dodelijke malaria tropica overbrengt.

De malariamug is ook in Nederland

De drager van de parasiet is de Anopheles, er zijn ongeveer 400 soorten, waarvan er pakweg dertig malaria kunnen overbrengen. Ze zijn ook in Nederland te vinden, waardoor in principe malaria ook in de Lage Landen vaste voet aan de grond zou kunnen krijgen. De Anopheles is gemakkelijk te herkennen. De zittende mug houdt het lijfje in een schuine hoek ten opzichte van de ondergrond, dit in tegenstelling tot veel niet-malariamuggen, waaronder de Culex, die het lichaam evenwijdig met de ondergrond houden.

De ontwikkeling van de parasiet

Zodra de malariamug (Anopheles) iemand steekt, krijgt de persoon in kwestie de parasiet via de mug in het lichaam. De mug heeft bloed nodig, omdat ze anders geen eitjes kan leggen. Om die reden wordt malaria alleen door vrouwtjesmuggen overgebracht. Eenmaal in de lever ontwikkelen de parasieten zich snel.

Tijdens een specifieke ontwikkelingsfase komen de parasieten in de rode bloedcellen terecht, waar ze zich delen. Uiteindelijk betekent dat na ongeveer 2-3 dagen het einde van de betreffende cellen. Vervolgens dringen de malariaparasieten andere rode bloedcellen binnen. Deze cyclus herhaalt zich telkens, waardoor de hoeveelheid parasieten in het bloed exponentieel toeneemt. De duur en intensiteit van de aanval is mede afhankelijk van het soort plasmodium. Het gevolg van deze ‘vernietigingsslag’ is dat de patiënt aan een laag hemoglobinegehalte gaat lijden en door de vele toxinen koorts krijgt. Sommige parasieten blijven achter in de lever. Zodra de weerstand van de patiënt verlaagt, kan malaria weer gaan opspelen, ook tientallen jaren na de eerste besmetting. De ongeslachtelijke ontwikkeling van de parasiet vindt plaats in de rode bloedcel, wat tot verwoesting van die cel leidt. Daarnaast ontstaan in het bloed gametocyten die zich verder ontwikkelen in de mug. De sporozoïeten die het gevolg zijn van deze geslachtelijke ontwikkeling worden door de mug met het speeksel uitgescheiden en infecteren de mens.

Ziekteverschijnselen

Mogelijk een week na de besmetting - afhankelijk van het soort plasmodium - ontstaan er verschijnselen die op griep lijken, zoals hoofdpijn en spierpijn, vermoeidheid, misselijkheid en mogelijk diarree. Karakteristiek voor malaria zijn de koortsaanvallen (zeer hoge koorts), compleet met koude rillingen en braken. Maar dat is nog niet alles. Vaak is de milt vergroot, treedt er geelzucht en anemie op, en is de hoofdpijn bijna ondraaglijk. Malaria wordt aangetoond door onderzoek van een druppel bloed. Tijdens een koortsaanval, als de parasieten uit de rode bloedcel stromen, is de kans het grootst dat de diagnose gesteld kan worden

Soorten malaria

Op vakantie in een land waar malaria heerst?

Algemene voorzorgsmaatregelen

• Draag in elk geval ’s avonds - de muggen zijn dan het actiefst - een lange broek of rok, en een shirt met lange mouwen. Vergeet de schoenen en sokken niet.
• Smeer de onbedekte huid - gezicht, hals, enkels, enz. - in met een insectenwerend middel.
• Slaap onder een klamboe, of in een muggenvrije kamer.

Medicijnen
Medicijnen beschermen u nooit honderd procent tegen malaria. Neem ze in combinatie met de algemene voorzorgsmaatregelen en volg de adviezen van de arts en de gebruiksvoorschriften in de bijsluiter strikt op. Afhankelijk van uw reisbestemming zijn onder andere de volgende medicamenten gangbaar:

• Proguanil (Paludrine). Als u naar streken reist waar geen resistente malariaparasieten leven. Tweemaal daags één tablet. Begin daarmee op de vertrekdag. Neem het medicijn ook gedurende een maand na terugkomst.
• Proguanil (Paludrine) en chloroquine (Nivaquine). Geschikt als u naar gebieden reist waar de malariaresistentie gering is. Proguanil tweemaal daags één tablet; chloroquine eenmaal per week drie tabletten.
• Mefloquine (Lariam). Voor in gebieden met resistente malaria. Een tablet per week.
• Atovaquon en proguanil (Malarone). Een tablet per week. Na terugkomst gaat u daar één week mee door.

Vroeger en nu

Malariamuggen voelen zich op hun best in warme, vochtige streken. We denken dan meteen aan Azië en Afrika. Toch is malaria geen karakteristiek tropische ziekte. Het is inderdaad zo dat in Afrika de meeste slachtoffers te betreuren zijn, maar dat is ook het gevolg van het feit dat er niet voldoende middelen zijn om de ziekte te bestrijden. Een gebrekkige infrastructuur en slechte hygiëne doen de rest. Bovendien bestaat er geen vaccin tegen malaria, wat het probleem gelet op het voorgaande alleen maar nijpender maakt. Nederland werd in 1970 officieel ‘malariavrij’ verklaard. De ziekte kwam eeuwenlang in Zeeland voor, maar ook in Limburg en Brabant bij arbeiders die de kanalen uitgroeven. Pas in de twintigste eeuw werd malaria serieus bestreden.

Broeikaseffect

De malariamug gedijt het best in een warm klimaat. Wereldwijd voelt deze mug zich echter in steeds meer streken thuis. Door het broeikaseffect zullen de Nederlandse winters zachter en de zomers natter en warmer worden. In combinatie met het feit dat ons land er steeds meer natte natuurgebieden bij krijgt, moeten we ons wellicht zorgen gaan maken. Vooral ook omdat malaria van oudsher in Nederland inheems is geweest.

Een relativerend, geruststellend woord komt van dr. Pim Martens, senioronderzoeker aan de Universiteit van Maastricht: ‘In de jaren vijftig is malaria uit Nederland verdwenen. De muggen die de aandoening over kunnen brengen zijn er nog wel, maar het aantal is flink gedaald; het insect kan niet tegen vervuild oppervlaktewater. Betere behuizing en een goede infrastructuur houden het aantal muggen eveneens binnen te perken. Als de arts de infectie niet over het hoofd ziet, is malaria goed te behandelen. Bovendien schrijven de artsen in het Westen duurdere en betere medicijnen voor, in tegenstelling tot de goedkope en inferieure middelen die in de ontwikkelingslanden voorhanden zijn.’

Maar toch...! Door de wereldwijd toenemende malariaresistentie zouden die voordelen bij een uitbraak in Nederland wel eens minder positief kunnen zijn dan gedacht.

Fotobron: Google © 2007 - 2008 Orion, gepubliceerd in Ziekten (Mens en Gezondheid) op 06-07-2007. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Orion is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Malaria desastreus: Malaria kan verwoestend werken terwijl het zo eenvoudig te voorkomen zou zijn. Wat is malaria eigenlijk.
• Malaria, wees uiterst alert op je vakantie en erna: Ik kan het niet anders zeggen. Wees alert als u in een risicogebied voor malaria op vakantie gaat. En blijf alert als u van een dergelijke vakantie bent te…
• Muggenbeet, doodziek door muggenbeet: Al lange tijd kennen we muggensoorten die ziekten overbrengen als malaria, knokkelkoorts en gele koorts. Daar is weer een nieuwe variant bij gekomen. Het tripe E virus.…
• Planten die muggen wegjagen: Muggen, insecten die vooral in de zomer voorkomen en u bijten. Heel vervelend. Gelukkig kunt u er iets tegen doen. In dit artikel planten die u in de tuin kunt plaatsen of binnen…
• Gele koorts en vakantie: Evenals malaria is de gele koorts een ernstige tropenziekte. Ook hier wordt het virus overgedragen door een mug. In naar schatting 20 à 30% van de gevallen loopt de ziekte dodelijk a…