Borstkanker: De erfelijke vorm

Elk jaar wordt in Nederland bij ongeveer 10.000 vrouwen borstkanker vastgesteld. Het komt vooral voor bij vrouwen tussen de 50 en 75 jaar. Hoe het ontstaat, is niet precies bekend. Wel is bekend dat het risico op borstkanker kan toenemen door een verstoring in de hormoonbalans, door overgewicht en dat erfelijkheid een rol speelt. Bij ongeveer 5 tot 10% van alle patiënten is erfelijkheid de doorslaggevende factor bij het ontstaan van borstkanker.

Genen en borstkanker

De erfelijke informatie van de mens is te vinden in de genen (codes, dragers van een erfelijke eigenschap). Genen zijn opgebouwd uit DNA en liggen binnen in de chromosomen. Men schat dat ieder mens ongeveer 30.000 genen heeft. Een gen is een stuk DNA dat de code voor een bepaald eiwit bevat. Een gen kan door verandering (mutatie) in de sequentie (bouwsteenvolgorde) uiteindelijk minder goed werken en omdat alle cellen in het lichaam zich delen kan deze mutatie zich verspreiden. Cellen delen zich voortdurend om te kunnen groeien en om beschadigde en verouderde cellen te vervangen(maar alleen op plaatsen waar cellen vervangen moeten worden, vb slijmvliezen, bloedcellen). Omdat cellen gedurende ons leven blootstaan aan schadelijke invloeden kan het DNA van de cel beschadigen, waardoor deling, groei en ontwikkeling van de cel ontregelen. Dit leidt tot ongecontroleerde celdeling, waardoor een tumor ontstaat. Is deze tumor kwaadaardig dan drukt het omliggende weefsels en organen opzij, en kan zich bovendien verspreiden naar andere plaatsen in het lichaam (uitzaaiingen).

'Borstkankergenen'

In sommige families komen mutaties in genen voor die een hoge kans op borstkanker veroorzaken. Er zijn nu twee borstkankergenen bekend die een belangrijke rol spelen in families met erfelijke borstkanker. Het eerste borstkankergen BRCA1 is gelegen op chromosoom 17 en het tweede borstkankergen BRCA2 ligt op chromosoom 13. BRCA is afkomstig van het Engelse woord BReast CAncer (borstkanker). Waarschijnlijk spelen deze cellen een rol in de reparatie van beschadigd DNA. Hier is men achtergekomen door geobserveerd is dat BRCA1 gehyperfosforyleerd werd in reactie op beschadigd DNA en zich verplaatste naar plaatsen van de ‘replicatie vorken’. In de replicatie vorken vindt de DNA verdubbeling plaats. Dat BRCA1 gefosforyleerd wordt, betekent dat het in actieve staat komt. Wat BRCA1 vervolgens precies doet is nog niet bekend, maar wel kan gezegd worden dat BRCA1 en BRCA2 een ‘tumor suppression role’ hebben (tumor onderdrukken).

Een manier om deze genen te identificeren is bijvoorbeeld om bij dieren zoals muizen, genen uit te schakelen en kijken wat het effect is. Blijkt dat uitschakeling van bepaalde genen kanker tot gevolg heeft, kan vervolgens op hetzelfde gen onderzocht worden bij een mens met en een mens zonder (borst)kanker. Dankzij het onderzoek op het dier worden een aantal ‘kandidaat-genen’ bekend (zodat niet alle genen van een mens hoeven onderzocht te worden). Vergelijking van deze genen kan opleveren dat bij de persoon met borstkanker mutaties zijn opgetreden in een bepaald gen. Onderzoek op grotere schaal heeft vervolgens aangetoond dat mutaties BRCA1 en BRCA2 vaak kanker tot gevolg hadden.

Sommige genen komen nooit tot uiting, omdat aan bepaalde basen methyl-groepen (-CH3) zijn gebonden. Door de methylering wordt het DNA inactief. Echter door bijvoorbeeld mutaties en translocaties kan de methylering ongedaan raken, waardoor het gen weer actief wordt. De cel waarin dit gebeurt, gaat zich delen, waarbij exacte kopieën van het DNA ontstaan (mitose) en de genen worden doorgegeven. Hierdoor worden mutaties doorgegeven aan andere cellen in het eigen lichaam. Ook worden de mutaties doorgeven aan het nageslacht door meiose, waarbij de gameten ontstaan en waarin ook de genen van de ouders liggen.

Preventie en bestrijding

Het is mogelijk om al tijdens de zwangerschap te zien of de foetus drager is van het borstkankergen. Dit kan bijvoorbeeld met behulp van een vruchtwaterpunctie (vanaf de 14e tot 16e week). Hierbij wordt wat vruchtwater afgenomen en worden de foetale cellen gescheiden van het vruchtwater door centrifuge. De foetale cellen worden vervolgens gedurende enkele weken opgekweekt, waarna met behulp van biochemische tests een karyotype gemaakt kan worden. Een andere manier is een vlokkentest (vanaf de 8e tot 10e week), waarbij wat weefsel van de placenta wordt afgenomen. Dit weefsel bevat ook foetale cellen en binnen enkele uren kan er al een karyotype worden opgesteld. Echter, deze methodes zijn niet zonder gevaren voor de foetus.

Behandelmethodes bestaan uit het operatief verwijderen van het gezwel, vaak in combinatie met chemotherapie. Chemotherapie remt de celdeling van alle delende cellen in het lichaam, dus met name de kankercellen die ongeremd delen zullen hierdoor aangetast worden. Verder is het zo, dat zelfs met het dragen van het borstkankergen, de kans op borstkanker van 0-40 jaar maar 12% is. Naast regelmatig onderzoek in het ziekenhuis op eventuele gezwellen, is het ook van belang dat deze vrouwen, maar ook de vrouwen die het gen niet dragen, zelfonderzoek leren. Hierbij kunnen ze zelf met behulp van wat praktische aanwijzingen zelf onderzoek doen naar hun borsten. Dit heeft tot voordeel dat het met grote regelmaat gebeurt en niets kost. Wanneer de vrouw iets verdachts voelt, maakt ze een afspraak met haar huisarts die haar vervolgens wel of niet door kan sturen. Door vrouwen hierover te leren, kan vroegtijdig borstkanker ontdekt worden en is de kans op succesvolle behandeling hoog.