InfoNu.nl > Mens en Gezondheid > Verslaving > Roken: verslaving, afhankelijkheid /effect nicotine hersenen

Roken: verslaving, afhankelijkheid /effect nicotine hersenen

Roken: verslaving, afhankelijkheid /effect nicotine hersenen Roken is een verslaving. Alles over de verslaving en afhankelijk van roken en het effect van nicotine op de hersenen. Rookten er in Nederland in 2000 in Nederland nog 4,4 miljoen mensen, in 2007 was dat aantal gedaald naar 3,7 miljoen. En in 2011 rookte nog slechts een kwart van de bevolking. Geschat wordt dat de overgrote meerderheid daarvan verslaafd is aan het roken van tabak. Nicotineverslaving of nicotineafhankelijkheid voldoet aan alle kenmerken van een verslaving. Er is sprake van dwangmatig gedrag en de gebruiker heeft moeite met stoppen ook al ondervindt hij er schade van. Er treden onthoudingsverschijnselen op bij het stoppen en de kans op terugval is groot.

Roken: verslaving, afhankelijkheid /effect nicotine hersenen


Nicotine is meer verslavend dan alcohol / Bron: Istock.com/Csaba DeliNicotine is meer verslavend dan alcohol / Bron: Istock.com/Csaba Deli

Nicotine is zwaar verslavend

Volgens het CBS waren er afgerond in 2008 12.791.000 Nederlanders van 18 jaar en ouder. Daarvan zijn er circa 3.581.000 rokers, dat is een percentage van 28%. Uit de derde meting stoppers-met-roken uit juni 2008 van TNS NIPO kwam naar voren dat 43% van alle rokers, die toen aangaven te roken, van plan was om in de toekomst te stoppen met roken. Van alle rokers dacht 24% in de toekomst niet te willen stoppen en door te blijven roken. Ongeveer een kwart van alle rokers die proberen te stoppen slaagt slechts 7% daarin.(1) Nicotine is het verslavende bestanddeel in tabaksrook. Nicotine is een zwaar verslavend middel. Nicotine is verslavender dan psychostimulantia zoals cocaïne, amfetamine en alcohol. De cijfers van mensen die eraan verslaafd zijn én terugvallen na een stoppoging tonen ook aan dat de verslavende werking van nicotine niet onderschat moet worden.

Nicotine is zeer verslavend

Nicotine is om twee redenen zwaar verslavend. Ten eerste is er bij inname door middel van roken erg snel een hoge concentratie in de hersenen en vinden er veel toedieningsmomenten plaats; de roker rookt gemiddeld circa 20 sigaretten per dag. Ten tweede kent nicotine veel aangrijpingspunten, het middel werkt in op verscheidene receptoren. In de paragaaf De effecten van nicotine op de hersenen gaan we hier nader op in.

Verslaving: ziekte of moreel probleem?

Tabaksverslaving wordt net als andere verslavingen de laatste jaren steeds meer gezien als een chronische ziekte die voortkomt uit de effecten die het jarenlange gebruik van het middel op de hersenen heeft. Verslaving is dan een hersenaandoening die gekenmerkt wordt door regelmatige terugval.(2) Dit heeft implicaties voor de wijze waarop de behandeling ingezet wordt en de doelen die gesteld worden. Reductie van het gebruik en streven naar zo lang mogelijke periodes van abstinentie is het doel.

Tegengeluiden

Er zijn ook tegengeluiden te horen. De Britse psychiater en schrijver Theodore Dalrymple stelt in zijn boek 'Drugs: De mythes en de leugens' (2006) dat het onzinnig is te beweren dat verslaving een ziekte is. Verslaving is volgens hem een kwestie van slechte moraal en het maken van verkeerde keuzes. Het is een moreel probleem dat vraagt om een innerlijke hervorming van de verslaafde.

Wanneer is er sprake van rookverslaving?

In het psychiatrische classificatiesysteem Diagnostic and statistical manual of mental disorders (DSM-IV), is er sprake van verslaving (DSM spreekt over 'afhankelijkheid') als in een periode van 12 maanden minimaal drie van de volgende kenmerken optreden:
  • tolerantie;
  • onthouding;
  • gebruik in grotere hoeveelheden/langere duur dan plan;
  • de wens het gebruik te minderen;
  • kost steeds meer tijd (gebruik, herstel van de effecten, artsbezoek);
  • beïnvloeding sociale/beroepsmatige/vrijetijdsbestedingen;
  • gebruik wordt gecontinueerd ondanks druk van de omgeving en de wetenschap dat het gebruik problemen oplevert.

In 1980 werd 'tabaksafhankelijkheid' opgenomen in de DSM-III. Rookverslaving werd toen door de psychiatrie als een verslaving onderkend.

Tolerantie

Er is bij nicotineverslaving niet echt sprake van tolerantie, dat wil zeggen dat de roker niet steeds meer hoeft te roken om hetzelfde effect te bereiken. Uit onderzoek is gebleken dat het structureel gebruik van nicotine leidt tot een toename van het aantal nicotinereceptoren in de hersenen. Dit is zeer bijzonder, aangezien bij verslaving vaak het omgekeerde proces plaatsvindt: de gevoeligheid en dichtheid van receptoren neemt af bij langdurig gebruik van een middel die inwerkt op de receptoren.(3)

De effecten van nicotine op de hersenen

Het duurt gemiddeld 8 seconden voordat nicotine de hersenen bereikt nadat de roker een teug heeft genomen aan zijn sigaret. Nicotine werkt in op vele neurotransmitters, dat zijn moleculen die worden gebruikt voor de signaaloverdracht tussen zenuwcellen. In een overzichtelijk model heeft Benowitz de invloed van nicotine en het bijbehorende neurochemische (belonende) effect op elk type neurotransmitter beschreven. Nicotine verbindt zich in de hersenen aan verschillende receptoren:
  • dopamine: genot, onderdrukken van eetlust;
  • noradrenaline: waakzaamheid, onderdrukken van de eetlust;
  • acetylcholine: waakzaamheid, verbetering leerproces;
  • vasopressine: verbetering geheugen;
  • serotonine: beïnvloeding stemming, onderdrukken van de eetlust;
  • bèta-endorfine: vermindering van angst en spanning.(4)

Roken en koffie drinken gaan vaak samen / Bron: Istock.com/PuwanaiSomwanRoken en koffie drinken gaan vaak samen / Bron: Istock.com/PuwanaiSomwan
Rewards gekoppeld aan situaties
Nicotine heeft dus een flink aantal belonende effecten, rewards genaamd. De roker voelt zich ontspannen, waakzaak en alert en zijn concentratie is verhoogd. Deze rewards worden gekoppeld aan bepaalde momenten of situaties waarin hij rookt. Gezellig roken met vrienden aan de bar of bij de koffie of ontspannen roken na het eten. Er treedt allengs conditionering op: het gunstige effect van nicotine wordt geassocieerd met bepaalde situaties waardoor de roker in die situatie graag wil roken. (Klik hier voor meer info over conditionering).

Onthoudingsverschijnselen of ontwenningsverschijnselen na stoppen met roken

Bij chronisch rookgedrag kunnen er na het stoppen de volgende nicotineonthoudingsverschijnselen optreden volgens DSM-5:
  • dysfore of depressieve stemming (5);
  • slapeloosheid;
  • prikkelbaarheid, frustratie of woede;
  • angst;
  • concentratieproblemen;
  • rusteloosheid;
  • vertraagde hartfrequentie;
  • toegenomen eetlust of gewichtstoename.

Nicotineonthoudingssyndroom

Het nicotineonthoudingssyndroom ontstaat enkele uren na de laatste nicotine-inname. De zucht naar een sigaret kan nog lange tijd worden opgeroepen door situaties en omstandigheden die geassocieerd zijn geraakt met het roken (conditionering).

Craving

Er treedt niet alleen lichamelijke afhankelijkheid op bij nicotineverslaving, maar er is bij langdurig gebruik ook sprake van psychische afhankelijkheid hetgeen leidt tot dwangmatig, obsessief verslavingsgedrag: de zucht, hunkering naar een sigaret, craving genaamd. De roker die laat in de avond ontdekt dat zijn shag op is en dwangmatig op zoek gaat naar een plukje shag in ieder hoekje van het huis en zelfs zover gaat dat hij tabak uit peuken peutert. Craving vergroot de kans op een terugval na het stoppen met roken. Verschillende neurotransmittersystemen lijken betrokken te zijn bij het fenomeen craving.

Noten:
  1. P.G. Tromp-Beelen en J.P. Weijers-Everhard: Verslaving; in: M.C. Willemsen: Tabaksgebruik; in: Knol, K. et al: Tabaksgebruik: gevolgen en bestrijding; Lemma BV, Utrecht, 2005, p. 265. Ik baseer mij grotendeels op dit artikel.
  2. A.I. Leshner: Addiction is a brain disease, and it matters. Science; 1998 May 8;280(5365):807-8.
  3. F.J. Zijlstra en J. Zaagsma: Farmacologie van nicotine; in: Knol, K. et al: Tabaksgebruik: gevolgen en bestrijding; Lemma BV, Utrecht, 2005, p. 72.
  4. Nicotine en het brein, op: http://www.hartenziel.nl/artikel/nicotine_en_het_brein/ (voor de laatste keer geraadpleegd op 11 april 2009)
  5. Rokers die stoppen benoemen vaak dat ze last hebben van 'een gevoel van leegte'.

Lees verder

© 2009 - 2019 Tartuffel, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden. Deze informatie is van informatieve aard en geen vervanging voor professioneel medisch advies. Raadpleeg bij medische problemen en/of vragen altijd een arts.
Gerelateerde artikelen
Nicotine helpt met stoppen met rokenNicotine helpt met stoppen met rokenWereldwijd zijn er 1,1 miljard rokers. Veel mensen willen ook stoppen met roken, omdat dat niet goed is voor je lichaam…
Stoppen met roken d.m.v. nieuwe anti rook behandelingStoppen met roken d.m.v. nieuwe anti rook behandelingRokers en ex-rokers weten hoe moeilijk het is om te stoppen met roken. Het roken is een echte verslaving en je komt er n…
Stoppen met roken: Hoe stop ik met roken?Als je stopt met roken heb je daar veel voordelen van. Maar hoe stop je met roken? In dit artikel worden verschillende m…
Verslaafd aan sigarettenVerslaafd aan sigarettenSigarettenverslaving is een vorm van drugsverslaving. In sigaretten zit immers nicotine. Nicotine is een soort drugs. Ve…
Stoppen met roken: zijn nicotinepleisters schadelijk?Stoppen met roken: zijn nicotinepleisters schadelijk?De nicotinepleister of nicotinepatch is een van de vervangproducten van nicotine die gebruikt worden door rokers die wil…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Maxknoxvill, Pixabay
  • A.I. Leshner: Addiction is a brain disease, and it matters. Science; 1998 May 8;280(5365):807-8.
  • http://www.cbs.nl
  • American Psychiatric Association. Handboek voor de classificatie van psychische stoornissen (DSM-5). Nederlandse vertaling van Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders 5th Edition. Amsterdam: Boom Psychologie, 2014.
  • F.J. Zijlstra en J. Zaagsma: Farmacologie van nicotine; in: Knol, K. et al: Tabaksgebruik: gevolgen en bestrijding; Lemma BV, Utrecht, 2005.
  • P.G. Tromp-Beelen en J.P. Weijers-Everhard: Verslaving; in: M.C. Willemsen: Tabaksgebruik; in: Knol, K. et al: Tabaksgebruik: gevolgen en bestrijding; Lemma BV, Utrecht, 2005.
  • TNS NIPO: Meting stoppers-met-roken juni 2008.
  • Afbeelding bron 1: Istock.com/Csaba Deli
  • Afbeelding bron 2: Istock.com/PuwanaiSomwan

Reageer op het artikel "Roken: verslaving, afhankelijkheid /effect nicotine hersenen"

Plaats een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Reactie

Jenny van Esch, 31-12-2009 15:13 #1
Ruim 5 maanden geleden ben ik gestopt met roken. Volgens alle artikelen, sites lees ik dat er dan inmiddels een gevoel van bevrijding ontstaat en iedereen op het stop met rokenblog heeft het erover dat er alleen maar voordelen aan zitten en te voelen zijn en nu stuit ik onverwacht op dit artikel en ontdek direct dat dit het gevoel is wat ik precies ervaar sinds ik gestopt ben. Ik mis dus die belonende effecten en terwijl ik 't liefst niet meer wil gaan roken voel ik inderdaad die enorme leegte. Wat mijn vraag is : IS ier wat aan te doen, gaat dit vanzelf over of zijn hier medicijnen voor om die stoffen te vervangen?,gaarne w reactie, bij voorbaat dank, Jenny van Esch Reactie infoteur, 09-01-2010
Hallo Jenny,

Je ervaart niet alleen positieve gevoelens als je stopt met roken. Ik kan er over meepraten, ik ben zelf ooit gestopt na 22 jaar gerookt te hebben. Heel veel mensen ervaren:
- Tijdelijk een gevoel van verlies;
- Een gevoel dat je wordt beroofd van iets (wat je dierbaar was);
- Een gevoel van leegte;
- Een gevoel dat je nooit in staat zal zijn om vanuit jezelf weer te genieten.
- Een gevoel dat u moet beschikken over een sigaret.

Deze gevoelens zijn heel normaal. Wat belangrijk is, is hoe je met deze gevoelens moet omgaan wanneer je stopt met roken (coping).

Het belangrijkste onderdeel van het stoppen met roken is op een natuurlijke manier leren hoe om te gaan met deze hunkering.

U kunt daartoe de hulp inschakelen van Stivoro. Deze organisatie heeft o.a. het doel: "het ontwikkelen en geven van ondersteuning bij stoppen met roken". Zie http://www.stivoro.nl/default.aspx of bel de informatielijn ( 0,10 pm) 0900-9390.

Mvg, Tartuffel

Infoteur: Tartuffel
Laatste update: 10-06-2018
Rubriek: Mens en Gezondheid
Subrubriek: Verslaving
Special: Roken
Bronnen en referenties: 9
Reacties: 1
Medische informatie…
Deze informatie is van informatieve aard en geen vervanging voor professioneel medisch advies. Raadpleeg bij medische problemen en/of vragen altijd een arts.
Schrijf mee!