InfoNu.nl > Mens en Gezondheid > Zwangerschap > Joods medische ethiek: abortus provocatus

Joods medische ethiek: abortus provocatus

Joods medische ethiek: abortus provocatus De discussie over abortus provocatus hangt sterk samen met de vraag vanaf welk tijdstip er gesproken kan worden van menselijk leven dat ten koste van alles beschermd moet worden. Vindt dit tijdstip plaats op het moment van de conceptie, de levensvatbaarheid van de foetus of de geboorte? Hoe kijkt het Jodendom hier tegenaan? De ethische kant van het abortus-probleem wordt door het Jodendom op meer 'wettische' wijze benaderd. Ik doe dit aan de hand van het boek 'Op het leven' van rabbijn Evers.

Algemene argumenten tegen abortus

De tegenstanders van abortus komen met de volgende argumenten:
  • religieuze en Bijbelse normen: mogen we het geschenk van God doden?
  • fatsoensnormen: abortus is één van de tekenen dat de maatschappij verruwt;
  • ongeboren leven moet beschermd worden;
  • wordt gezien als kindermoord.

Joodse ethiek in het algemeen en bij abortus in het bijzonder

Het Joods-ethisch denken ligt in het concreet maken van hogere normen. Het abortus-probleem wordt op een juridische wijze benaderd. Het Joodse Volk dient zich te houden aan de normen die in de Geschreven en Mondelinge Tora zijn vastgelegd. De Jood beschouwt zich als partner van God. Hij gaat actief om met de Goddelijke normen. De Joodse ethiek is typisch 'verantwoordelijkheidsethiek': bij iedere handeling dient de mens de vraag te stellen of hij juist handelt tegenover God, zichzelf en zijn medemens.

Fundamentele vragen inzake begin menselijk leven

3 vragen omtrent menselijk leven

  1. Is menselijke leven dynamisch of statisch? Er zijn verschillende gradaties, stadia van ontwikkeling en niveaus van realisering.
  2. Wanneer kunnen we spreken over menselijk leven?
  3. Doden kan als onethisch worden ervaren. Maar op het slagveld is het doden van een medemens een plicht (je moet jezelf verdedigen).

wanneer is er sprake van menselijk leven?

Het embryo in de moederschoot heet al een mens (oorsprongsdefinitie). Maar is het dan al herkenbaar als mens? Er zijn vier standpunten:
  1. herkenbaarheid vanaf veertig dagen na de conceptie;
  2. herkenbaarheid vanaf twee maanden na de conceptie;
  3. herkenbaarheid wanneer de moeder de zwangerschap psychologisch beleeft;
  4. herkenbaarheid vanaf het moment dat foetale hersenen zich gaan ontwikkelen.

Joodse visie inzake begin menselijk leven

Het Jodendom hanteert de oorsprongsdefinitie, namelijk dat het embryo in de moederschoot al mens heet. Het menselijk leven moet dus geëerbiedigd worden vanaf de conceptie. De herkenbaarheid van het leven doet niet af van het feit dat vanaf de conceptie geslacht, lichamelijke en geestelijke karakteristieken vastliggen.

Ethisch probleem inzake abortus provocatus

Abortus is een maatschappelijk-ethisch probleem. Het gaat om twee levens (de moeder en de foetus). Volgens de Joodse wet kan abortus alleen serieus overwogen worden indien er sprake is van een conflictsituatie tussen de twee levens.

Indicatie voor abortus provocatus

Er worden verschillende indicaties in de literatuur genoemd:
  • eugenetische indicatie: abortus wordt wenselijk geacht vanwege ernstige lichamelijke of geestelijke afwijkingen
  • medische indicatie: wanneer de zwangerschap levensgevaarlijk is voor de moeder of blijvende schade zal toebrengen aan de gezondheid van de moeder.
  • psychiatrische indicatie: de zwangerschap vormt een zware bedreiging voor het psychisch van de zwangere moeder.
  • sociale indicatie: sociale problemen zoals beperkte financiën, opvoedingsproblemen, krappe behuizing, etc.

Wie beslist over de abortus: de vrouw, de arts, de maatschappij of de Joodse wet?

Wie beslist er uiteindelijk over het beëindigen van het leven? Er zijn vier partijen: de vrouw, de arts, de maatschappij (bij deze drie staat de mens centraal) of de Joodse wet (hierbij staat de Goddelijke wet centraal).

Het Jodendom stelt dat de maatschappij het meest verantwoordelijk is. De bescherming van het individuele ongeboren leven is zaak van het allerhoogste maatschappelijk belang. Vanuit Joods standpunt gezien is een abortuswetgeving onjuist en moet het als een strafbaar feit worden gezien. Zo kan de samenleving elk voorkomend geval toetsen.

Hieronder volgen Joodse opvattingen uit de Midrasj-literatuur (klassieke Joodse bronnen van homiletische en mystieke aard) inzake abortus.

Het foetale leven in de Midrasj

De lichamelijke eigenschappen van het embryo liggen vast bij de conceptie. De mens heeft slechts de keuze tussen goed en kwaad. God bepaalt de lichamelijke kenmerken; de mens bepaalt of hij rasja (slecht) of een tsaddiek (rechtvaardige) zal worden. De zygote wordt bezield en de mens-in-wording krijgt twee Engelen mee die hem beschermen. Het kind wordt in de baarmoeder onderwezen in de Tora. De zwangerschap is het meest gelukzalige toestand. Zodra het kind de buik van zijn moeder verlaat vergeet hij dat hij de Tora geleerd heeft. Volgens Kabbalisten heeft het onderwijs toch een functie gehad omdat het onbewust een rol speelt in het leven van het kind.

Bezielingsmomenten bekeken vanuit het aardse standpunt

Hierboven werd de bezieling bekeken vanuit de Hemel. Er zijn vier stadia van bezieling wanneer vanuit aards stanpunt wordt gekeken:
  1. plantaardig leven gedurende de eerste 40 dagen na de conceptie.
  2. primaire energie: vorm van bezieling die het kind in leven houdt vanaf de 40 dagen na de conceptie tot de geboorte.
  3. jetser hara: bezieling gedurende de eerste 12 (voor een meisje) of 13 jaar (voor een jongen) van het menselijk leven.
  4. jetser hatov: bezieling van het 12de of 13de levensjaar waarin een volwaardig religieus leven mogelijk is.

Uit de halachische (Joods wettelijke) literatuur blijkt dat de meeste Joodse wijzen het leven in de buik niet als volledig menselijk waardeert. Abortus is ongeoorloofd, met uitzondering waarin de gezondheid van de moeder lichamelijk of geestelijk in gevaar komt. Het doden van ongeboren leven wordt niet gelijk gesteld met moord. In Exodus 21:12 staat: Wie iemand zo treft, dat hij sterft, zal zeker ter dood gebracht worden. Volgens de Babylonische Talmoed (Sanhedrien 84b) slaat 'iemand' niet op een foetus.

Maimonides

Maimonides is een grote Joodse wijsgeer die leefde van 1135-1204. Maimonides bepaalde n.a.v. een vraag in de Misjna wat er gedaan moet worden wanneer een moeder in barensnood in levensgevaar verkeert en alleen gered kan worden wanneer de foetus gedood wordt, dat men inderdaad de foetus moet doden om het leven van de moeder te redden. De foetus wordt gezien als rodeef die de moeder achtervolgt om haar te doden. Een uitzondering geldt wanneer het hoofd van de foetus geboren is. Men mag de foetus dan niet aanraken. In dat geval is moeilijk vast te stellen wie van beiden, kind of moeder, als achtervolger en wie als vervolgde geldt.

De status van het abortusverbod

Wat betreft de status van abortus treffen we in de loop der eeuwen een grote verscheidenheid van meningen aan.

verboden door de Tora

De Tosafisten zijn van mening dat abortus volgens de Tora verboden is. Zij verwijzen naar Genesis 9:6: "Wie 's mensen bloed vergiet, diens bloed zal door de mens (d.w.z. een rechtbank) vergoten worden.". een andere vertaling luidt: "Wie 's mensen bloed in een (ander) mens vergiet, diens bloed zal vergoten worden." De mens in een mens, is de foetus.
Rabbi Meïr Simcha verwijst naar Leviticus 24:21: "maar wie een mens doodslaat, zal ter dood gebracht worden". Deze vorm van doden is strafbaar door de Hemel.
Rabbi Elijahoe Mizrachie pleit voor de doodstraf voor de aborterende persoon. Het toepassen van de doodstraf na abortus is slechts technisch onmogelijk door een bepaling uit het Joodse strafrecht.

verboden door de Rabbijnen

Vele andere geleerden menen dat de Rabbijnen het abortusverbod hebben in gesteld.

directe en indirecte abortus

Maimonides maakt een onderscheidt tussen indirecte abortus (met een medisch middel) en een directe abortus (met de hand). Indirecte abortus (gerama) is doorgaans minder strafbaar. Volgens rabbi Jehoeda Eijoesj stelt de Tora dat directe abortus verboden is en de Rabbijnen dat indirecte abortus verboden is.

De aard van het abortusverbod

De aard van het abortusverbod betekent: de vraag of abortus gezien wordt als een (lichte) vorm van moord, als nutteloze verspilling van sperma of als breuk op het gebod zich te vermenigvuldigen. Hieruit kan men concluderen dat elke handeling om abortus te provoceren in strijd is met de Joodse wet, zonder dat men de vraag hoeft te stellen dat het hier om moord gaat. Echter het gebod 'weest vruchtbaar' en het verbod van zaadverspilling is niet van toepassing op een vrouw, hoewel daar door verschillende rabbijnen anders over wordt gedacht.

De meningsverschillen rond de classificatie van de aard van het verbod van abortus is voor de praktijk van belang. Volgens de Joodse wet moet iedereen zijn eigen leven redden door het gedwongen overtreden van verboden, zolang men geen moord, bloedschande of afgoderij moet plegen. Wanneer men abortus kwalificeert als moord, dan is zelfopoffering geboden. Indien een met een pistool bedreigde arts dus gedwongen wordt een abortus uit te voeren, dan dient hij dit te weigeren desnoods ten koste van zijn eigen leven.

Abortus binnen 40 dagen na de conceptie

De Talmoed stelt dat een foetus binnen 40 dagen na de conceptie nog niet aangemerkt kan worden als een werkelijk embryo. Deze toestand wordt beschreven als maja be'alma (gewoon wat water). Hier doemt de vraag op of dan abortus kan worden gepleegd. Als men uitgaat van het verbod op zaadverspilling dan is sprake van een verbod op abortus; als er sprake is van een verbod op lichamelijke verminking, dan is abortus vóór de 40 dagen wellicht geen beletsel. Het gaat bij het laatste dan om de embryo. Wanneer de moeder erbij betrokken wordt dan kan er sprake zijn van verwonding en dan is abortus dus verboden, tenzij het om therapeutische redenen gaat.

De Joodse wijsgeer Nachmanides stelt dat zelfs binnen de 40 dagen geen abortus mag plaatsvinden. Hij houdt rekening met de toekomstige ontwikkeling tot een volwaardig mens. Maar een moderne orthodoxe rabbijn, Rav Waldenberg, stelt dat binnen de eerste drie maanden abortus mag worden gepleegd als het kind abnormaal of gebrekkig zal zijn.

therapeutische abortus

Wanneer het leven van de moeder in gevaar komt door de foetus dan bestaat er de plicht de foetus te doden., tenzij het kind reeds als geboren geldt. Overigens zijn er nog vele Joodse standpunten inzake de vraag wanneer het leven van een moeder daadwerkelijk in gevaar is. Hierop ga ik in dit artikel verder niet in omdat dat te technisch wordt. Ik verwijs dan naar het boek van rabbijn Evers: Op het leven!.

Abortus gedurende de bevalling

De Misjna verbiedt abortus zodra de foetus is geboren. Het leven van de moeder prevaleert niet boven het leven van het kind, behalve als het leven van de moeder gered zou kunnen worden ten koste van de baby.

wat te doen wanneer het leven van het kind en moeder beide bedreigd worden?

Er zijn verschillende meningen over. Rabbi Sofeer trekt de conclusie dat "twee doden beter zijn dan één moord." Dus het leven van de moeder prevaleert niet boven die van de baby.

Psychiatrische indicatie

Hierboven zijn de eugenetische en medische indicatie behandeld. Hoe zit het met de psychiatrische indicatie?

De behandelende psychiater wordt met twee dilemma's geconfronteerd:
  1. De beperkingen vanuit zijn eigen beroepstak en de moeilijkheid te communiceren met leken.
  2. Wat is precies 'psychische nood.'

communicatiestoornissen

Er kan sprake zijn van communicatiestoornis tussen de psychiater en de rabbijn omdat de rabbijn meer een 'buitenstaander' is. Zo kan een patiënt ten onrechte het etiket 'schizofreen' worden opgeplakt nadat hij eenmaal een klacht heeft gehad stemmen te horen, terwijl hij zich daarna weer gewoon gedroeg zoals we gewend waren. De psychiatrische diagnostiek staat nog in de kinderschoenen. Het heeft een onvoldoende voorspellende waarde en de psychodiagnostieke systemen zijn ontoereikend. Dit heeft tot gevolg dat de halachische expert een beslissing moet nemen die een grotere onzekerheidsmarge heeft dan bij zuiver fysieke aandoeningen.

psychische nood

Abortus kan alleen indien het leven van de moeder in gevaar loopt. Dat kan dus ook zijn wanneer bij psychische nood suïcidale neigingen overheersen. Echter iemand die lijdt onder psychosen heeft geen recht op abortus omdat het leven niet perse in gevaar is. Wel is duidelijk dat psychische nood door sommige autoriteiten onder omstandigheden een factor is die abortus toe kan staan.

Abortus in bijzonder situaties

abortus op bastaard-foetus

De meeste autoriteiten verbieden abortus van een bastaard foetus.

abortus op een abnormale foetus

Fysieke en mentale afwijkingen tasten de menselijke status niet aan. Dus in dit geval is abortus verboden. Rav Waldenberg staat het wel toe in de eerste drie maanden van de zwangerschap zolang er geen embryonale beweging is waargenomen. Na de zesde maand is het uitgesloten. Dit standpunt heeft overigens veel kritiek opgeleverd van andere rabbijnen.

abortus bij de ziekte Tay-Sachs

Tay-Sachs is een genetische ziekte die relatief veel voorkomt bij Asjkenazische Joden. Veel kinderen worden niet ouder dan vier jaar. Ze raken in het eerste jaar al dement en bewegingsloos en later zelfs blind. Alleen indien beide ouders dragers zijn van defecte genen, zal het kind getroffen worden door deze afschuwelijke ziekte. Het spreekt voor zich dat de ziekte voorkomen dient te worden. Zo kan een Tay-Sach-test worden uitgevoerd vóór het huwelijk. Abortus is niet toegestaan. Alleen Rav Waldenberg is hier een voorstander van.

Lees verder

© 2008 - 2019 Etsel, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden. Deze informatie is van informatieve aard en geen vervanging voor professioneel medisch advies. Raadpleeg bij medische problemen en/of vragen altijd een arts.
Gerelateerde artikelen
Abortus en alternatievenAbortus; er zijn meer vrouwen die ermee te maken krijgen dan men vaak denkt. Veel mensen zijn uit ptincipe tegen abortus…
Zwangerschap: een ongewenste ervaring?Een zwangerschap kan (on)gepland en (on)gewenst zijn. Maar wat moet je doen als je het niet had voorzien en je niet voor…
Ongewenst zwangerDoor falen van anticonceptie en andere redenen kan het voorkomen dat men ongewenst zwanger raakt. Dit is voor velen een…
Women on Web; een redding in nood voor vrouwenWomen on Web; een redding in nood voor vrouwenJaarlijks sterven er meer dan een half miljoen vrouwen door moedersterfte. Dit wordt onder andere veroorzaakt door onvei…
Abortus: hoe werkt hetAbortus: hoe werkt hetAbortus gebeurt wanneer een ongeboren baby’s leven wordt beëindigd. Ongeveer 200 miljoen vrouwen raken elk jaar zwanger.…
Bronnen en referenties
  • Op het leven - Rabbijn mr. drs. R. Evers

Reageer op het artikel "Joods medische ethiek: abortus provocatus"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Etsel
Laatste update: 05-07-2018
Rubriek: Mens en Gezondheid
Subrubriek: Zwangerschap
Special: Joods medische ethiek
Bronnen en referenties: 1
Medische informatie…
Deze informatie is van informatieve aard en geen vervanging voor professioneel medisch advies. Raadpleeg bij medische problemen en/of vragen altijd een arts.
Schrijf mee!