Cannabis: effecten, bijwerkingen en risico's

Deze bijdrage informeert u over de effecten van cannabis op het menselijk lichaam, mogelijke bijwerkingen en algemene risico's van cannabisgebruik. Hoe denkbeeldig is het risico van cannabisverslaving?

Inhoud

• Positief ervaren effecten
• Acute risico's
• Gevolgen op lange termijn
• Verslaving aan cannabis

Als positief ervaren effecten

Karakteristiek is het brede werkingsspectrum. De werking van cannabis is onder meer afhankelijk van:

• de wijze van gebruik (roken, eten);
• de gebruiksvorm (joint, pijp);
• de opgenomen dosis of het THC-gehalte;
• de omgeving (setting);
• de persoon en diens verwachtingen.

Kenmerkend voor de werking van cannabis is het brede scala aan psychologische effecten. De precieze werking is daarbij steeds afhankelijk van een aantal factoren. Zowel de dosis (roken, eten), de omstandigheden tijdens het gebruik en de persoonlijkheid van de gebruiker en zijn verwachtingen kunnen de werking beïnvloeden.

De subjectief als positief ervaren effecten kunnen als volgt worden omschreven:

• Gevoelens: vaak wordt de roes gekenmerkt door gevoelens van euforie (high) in combinatie met emotionele gelatenheid;
• Denken: gebruikelijke denkpatronen treden naar de achtergrond. Andere ideeën en inzichten, tesamen met sterke gedachtensprongen, drukken hun stempel op het denken onder invloed van cannabis;
• Geheugen: het korte-termijn-geheugen is verstoord. Wat 5 minuten geleden gebeurde, is al vergeten. In gezelschap van "gelijkgestemden" wordt dit vaak als amusant beleefd;
• Waarneming: subjectief wordt de waarneming versterkt. Wat normaliter bijzaak is, wordt nu duidelijker waargenomen. Door verstoring van het korte-termijn-geheugen lijkt de tijd langzamer te passeren;
• Communicatie: het saamhorigheidsgevoel onder vrienden wordt geïntensiveerd, wat vaak gepaard gaat met lacherig gedrag. Gebruikers hebben het gevoel zich beter in de ander te kunnen verplaatsen;
• Lichamelijke beleving: enerzijds klopt het hart sneller, anderzijds ervaren gebruikers een aangename ontspanning. Een gevoel van lichtheid in combinatie met een tragere mechaniek is voelbaar.

Acute risico's van wietgebruik

De acute risico's van cannabisgebruik hebben met name betrekking op de geestelijke gesteldheid van de persoon. Ze vormen tot op zekere hoogte een spiegelbeeld van de als prettig ervaren effecten. De onvoorspelbaarheid van effecten kan daarbij problematisch zijn. Vooral gebruikers die met de werking van cannabis nog niet vertrouwd zijn, hebben daarmee te maken. Maar ook bij ervaren gebruikers en hoge doses kunnen onaangename effecten optreden.

• Gevoelens: in plaats van euforie onstaan angst en paniekgevoelens. Symptomen als verwarring en achtervolgingswaan (Paranoia) zijn eveneens mogelijk;
• Denken: gedachtensprongen veroorzaken een grenzeloze chaos in het hoofd. Gebruikers komen niet tot heldere gedachten of verliezen zich in waandenkbeelden;
• Geheugen: een gestoord korte-termijn-geheugen leidt tot blackouts en "zwarte plekken" in de herinnering;
• Waarneming: gebruikers neigen tot overgevoeligheid en hallucinaties;
• Communicatie: in plaats van gedeelde ervaringen voelen gebruikers zich "gevangen in hun eigen film" en nemen hun omgeving maar beperkt waar;
• Lichamelijke beleving: hartkloppingen, misselijkheid en duizeligheid kunnen ontstaan. In extreme gevallen is zelfs een hartaanval niet uitgesloten.

Gevolgen blowen op lange termijn

Aan langdurig gebruik van cannabis zijn psychologische, sociale en fysieke risico's verbonden, maar onderzoeken hebben helaas vaak tegenstrijdige bevindingen opgeleverd.

Voorzover thans bekend, gaat men ervan uit dat er geen ernstige schade aan de hersenen wordt toegebracht zoals dat het geval is bij alcoholverslaving. Vast staan in ieder geval wél de schadelijke effecten van cannabisrook op de luchtwegen, waarbij de schadelijke effecten van samen met tabak gerookte cannabis ook in aanmerking genomen moeten worden.

Verder wordt verondersteld dat het gebruik van cannabis tijdens de puberteit nadelig is voor de ontwikkeling.
Langdurig gebruik van cannabis kan bovendien een specifieke vorm van afhankelijkheid met zich meebrengen. Vaak gaat dat vergezeld van een neiging om zich terug te trekken; In sommige gevallen leidt dit tot volstrekt sociaal isolement. Vele veronderstelde gevolgen van cannabisgebruik zijn nog onderwerp van studie. Het volgende is op dit moment bekend:

Lichamelijke gevolgen

• Langdurig gebruik van cannabis heeft een verslechtering van cognitieve prestaties tot gevolg (concentratie, opnamevermogen). Maar voorzover thans bekend is, wordt er geen blijvend hersenletsel veroorzaakt;
• Intensief gebruik van cannabis beïnvloedt de longfunctie. Bovendien is er een verhoogd risico op longkanker omdat de rook van cannabis meer teer en kankerverwekkende stoffen bevat dan een vergelijkbare hoeveelheid tabaksrook. Worden er zogenaamde "jointjes" gerookt dan bevatten die in de regel ook tabak, die eveneens kankerverwekkende stoffen bevat;
• De uitwerking van cannabisgebruik tijdens de zwangerschap en daarna op de pasgeborene zijn omstreden;
• Onderzoeken hebben ook geen eensluidend oordeel opgeleverd over de invloed van cannabis op het endocriene (hormonale)systeem en het immuunsysteem. Maar het moet niet uitgesloten worden geacht dat gebruik van cannabis in de puberteit tot een vertraagde groei leidt.

Psychologische en sociale gevolgen

• Bij permanent gebruik kan zich een psychische en milde vorm van lichamelijke afhankelijkheid ontwikkelen;
• In talloze studies wordt verondersteld dat cannabis psychose kan veroorzaken. De onderzoeken zijn echter niet eenduidig in die opvatting;
• Langdurig en intensief gebruik van cannabis wordt geassocieerd met de tendens bij gebruikers om zich terug te trekken. Alledaagse uitdagingen zoals school, werk, etc. laten de betrokkenen vaak onverschillig. Lange tijd sprak men in dit verband van een zogenaamd "a-motivatiesyndroom" dat zou worden veroorzaakt door het gebruik van cannabis. Tegenwoordig wordt een dergelijke een-op-een-relatie (oorzaak-gevolg) niet langer als houdbaar beschouwd. Meer en meer worden persoonlijke eigenschappen van een individu aangehaald om een gedemotiveerde gemoedstoestand te verklaren, zonder daarbij cannabisgebruik als mogelijke reden aan te voeren.

Verslaving cannabis

Regelmatig gebruik van cannabis kan tot een psychische en milde lichamelijke afhankelijkheid leiden. Typerend
voor die afhankelijkheid zijn mislukte pogingen om het gebruik te verminderen of te staken. Dergelijke pogingen worden meestal gekenmerkt door symptomen als rusteloosheid, nervositeit, angst of depressie.

Psycho-sociale risicofactoren die bijdragen aan het ontwikkelen van een verslaving zijn:

• een labiele geestelijke gemoedstoestand;
• uitsluitend drugsgebruikende vrienden;
• op jeugdige leeftijd beginnen met cannabisgebruik (< 16);
• gebrek aan sociale steun (van familie of vrienden);
• het ontbreken van enig sociaal perspectief (bv. door werkloosheid);
• ingrijpende levenservaringen (bijvoorbeeld echtscheiding).

Pas in het recente verleden werd door onderzoek aangetoond dat men cannabis bij aanhoudend gebruik anders gaat verdragen en ontwenningsverschijnselen gaat vertonen. Beiden zijn essentiële criteria voor het ontstaan van lichamelijke afhankelijkheid. Maar de lichamelijke afhankelijkheid is lang niet zo uitgesproken als bijvoorbeeld bij alcoholverslaving.

De psychische afhankelijkheid, die gepaard gaat met een sterke drang om te gebruiken, kan daarentegen heel hevig zijn. Getroffen cannabisgebruikers kunnen het gebruik ervan niet meer reduceren, of hebben al meerdere mislukte pogingen achter de rug om met gebruik te stoppen. Men gaat ervan uit dat rond de 4 tot 7 procent van alle cannabisgebruikers een verslaving ontwikkelt.

Het risico van verslaving is niet voor elke gebruiker gelijk. Afhankelijk van de mate waarin er zogenaamde psycho-sociale risicofactoren aanwezig zijn, kan een persoon meer of minder risico lopen. Zo gaat men ervan uit dat psychische problemen zoals depressies het risico verhogen om cannabis als een soort van zelfmedicatie te beschouwen. Daarom schuilt het probleem vaak niet zozeer in de werking van de drug, maar meer in fundamentele psychische problemen. Als een belangrijke risicofactor geldt ook het al op jeugdige leeftijd gebruiken van cannabis: hoe eerder men cannabis rookt, hoe groter de kans op een latere verslaving. In dat verband moeten ook als risicofactoren worden genoemd het op jonge leeftijd beginnen met de consumptie van sigaretten en alcohol.

Het risico van omschakeling naar een andere, 'hardere' drug, was lange tijd een controversieel discussiepunt. De constatering dat bijna alle heroïneverslaafden vroeger cannabis hadden gerookt, werd daarbij vaak aangehaald om cannabis voor de overstap naar heroïne verantwoordelijk te stellen. Maar wat achteraf bezien opgaat voor heroïneverslaafden, is niet van toepassing op cannabisgebruikers. In werkelijkheid schakelt slechts een zeer klein deel van de cannabisgebruikers om naar andere drugs.