Feiten en fabels rond de fopspeen

Nog geen honderd jaar geleden werd de fopspeen of tul verguisd en elke moeder die het waagde hem te gebruiken vervloekt. 'Spenen zijn een uitvinding van de duivel en brengen kinderen schade toe', zo kregen begin 1900 je (groot)ouders ingepeperd. Ferme taal die nog lang zou doorklinken tot na je eigen kindertijd. Inmiddels is het tij gekeerd en blijkt de speen hét antwoord op de zuigbehoefte van baby's.

Zuigbehoefte is aangeboren

Voor en na de geboorte
Baby's hebben van nature een zuigbehoefte, dat is wetenschappelijk bewezen. Al direct na de geboorte maken pasgeborenen dit duidelijk door op hun duimpje of handje te sabbelen. De allereerste zuig- en slokbewegingen worden echter in een nog veel vroeger stadium waargenomen, om precies te zijn tussen de 13e en 29e zwangerschapsweek. Eenmaal geboren wordt de zuigbehoefte van een baby doorgaans bevredigd met borstvoeding. Of met een flesje, waarbij de speen het alternatief is voor de tepel om melk binnen te krijgen.

Borstvoeding wereldwijd
De Kungs -een Afrikaanse stam van jagers en verzamelaars- hebben zo hun eigen manier om met de zuigbehoefte van hun kinderen om te gaan. Zij binden hun zuigelingen op borsthoogte schuin tegen het lichaam, zodat zij de moederborst altijd in de buurt hebben. Gemiddeld blijken deze baby's zo'n dertien minuten achtereen aan de borst te zuigen. Dezelfde methode zien wetenschappers ook op andere continenten. Bij sommige oervolken, waar de moeder niet continu beschikbaar is om het kind aan te leggen, biedt zelfs de grootmoeder haar borst aan als speen. Iets wat in onze westerse maatschappij ondenkbaar is. Net als een baby die permanent bij de moeder wordt omgebonden. Voedingen worden in de eerste weken vaak nog wel naar behoefte gegeven, maar zodra het zwangerschapsverlof voorbij is, gaat het kind veelal over op een strikt voedingsschema. Hierdoor komt de zuigbehoefte soms in het gedrang. Een speen kan dan uitkomst bieden als overbrugging tussen de voedingen.

Geschiedenis van de fopspeen

Lapjes stof
De geschiedenis gaat eeuwen terug. Opgravingen in Italië, Cyprus en Griekenland bewijzen dat de speen minstens 3000 jaar oud is. De gevonden 'troosthulpjes' hadden een koordje dat naar alle waarschijnlijkheid om de nek van de baby werd gedaan. In de medische literatuur duikt de fopspeen voor het eerst op in 1473 in Duitsland. Van ongeveer dezelfde periode is een door Albrecht Dürer gemaakt beeld van een Madonna met kind én -duidelijk herkenbaar- een speen gemaakt van een lapje stof. Aangenomen wordt dat de eerste gezoete spenen, niet meer dan knotjes van stof, duizenden jaren geleden al werden gebruikt om huilende baby's rustig te krijgen. De zuiglappen werden in honing of met honing gezoete melk gedoopt en vervolgens in de mond van het kind gedaan. Honing werd ook gebruikt omdat men dacht dat het een genezende werking had.

Weerstand tegen de fopspeen
De fopspeen is altijd onderwerp van discussie geweest. In de literatuur van de 18e eeuw wordt het gebruik van zuiglappen al bekritiseerd. Men beweerde dat ze een grote mond en dikke lippen veroorzaakten. Ook konden ze ziekten overbrengen, vooral als ze werden natgemaakt in de monden van de moeders of vroedvrouwen of als ze, nadat het kind de lap had laten vallen, gewoon weer van de grond werd geraapt en in de mond gestopt. Behalve uit hygiënische overwegingen voerden de tegenstanders ook aan, dat kinderen wel eens in de lap stof zouden kunnen stikken. In die tijd klinkt uit diverse hoeken het advies om de speen niet tijdens de slaap te geven. Dit vanwege het stikgevaar. Het andere uiterste waren in de 19e eeuw de 'mooie' spenen van de rijken, die gemaakt waren van zilver. Ook niet bepaald goed voor een baby om op te zuigen!

De eerste echte spenen
Toch werden blijkbaar ook in die tijd de voordelen van de speen door moeders over de hele wereld herkend. Voor de rubberen tul werd in 1845 patent aangevraagd. In een Engelse catalogus van 1882 zijn rubberen exemplaren met ringen en een beschermkapje terug te vinden. Deze lijken erg op de spenen van nu. Maar het gebruik werd nog lang niet door iedereen geaccepteerd. Ziekenhuiszusters in het begin van de 20e eeuw stonden er nogal sceptisch tegenover. Fopspenen werden gezien als een uitvinding van de duivel, die moeders ertoe brachten hun kinderen schade toe te brengen. Ook in de meeste babyboeken die tussen 1930 en 1955 verschenen, wordt de speen als bedreiging voor de gezondheid bestempeld én als veroorzaker van problemen met de mond en spijsvertering. Deze afwijzende houding had als gevolg dat tussen 1900 en 1975 de ontwikkeling van de speen praktisch stil kwam te liggen.

Acceptatie van de speen

De bevordering van het gebruik van de speen nam pas echt een grote vlucht toen het in beeld kwam als vervanging van het duimen. Want duimzuigen zou de stand van de kaak en tanden kunnen veranderen én bovendien lastiger af te leren zijn. Het gebruik van de fopspeen nam toe, waardoor ook de ontwikkeling van dit troostmiddel weer werd opgepakt. Tegenwoordig is de speen in 80% van de gevallen hét antwoord op de zuigbehoefte van een kind. In Europa worden dan ook 80 miljoen spenen per jaar verkocht. Ons land heeft altijd voorop gelopen met het advies om een fopspeen te gebruiken, daarbij gesteund door de talloze positieve studies die de afgelopen jaren zijn verschenen.

Voorwaarden gebruik fopspeen

Inmiddels zijn ook andere landen (o.a. Amerika, Duitsland, Engeland) overtuigd van het nut van de tul. Al blijkt uit onderzoek wel dat verantwoord gebruik aan enkele voorwaarden gebonden is. Zo is het raadzaam om de fopspeen beperkt in te zetten. Bijvoorbeeld alleen als hulp bij het slapen gaan of als troostmiddel wanneer een baby zich duidelijk ongemakkelijk voelt. Het is niet verstandig om de speen de hele dag door te gebruiken. Dit kan middenoorontsteking (of andere infecties) veroorzaken of de spraakontwikkeling van het kind belemmeren. Spenen zijn er in allerlei soorten en maten. Elk merk heeft doorgaans spenen voor verschillende leeftijden. Het is ook beter om, met het oog op de ontwikkeling van het gebit, rond de leeftijd van een jaar het gebruik van de speen af te bouwen. Rustig en met regelmaat, zo klinken de adviezen. Bijtringen zijn een hulpmiddel bij het doorkomen van de eerste tanden. Ze hebben een duidelijke bijtfunctie en zijn niet om te zuigen. Een korst brood ter verzachting bij doorkomende tandjes is een advies dat al in de 18e eeuw werd gegeven en nog steeds gegeven wordt. En mocht het bij de kleintjes allemaal wat moeizamer gaan om de speen niet meer te gebruiken? Dan ligt daar een schone taak voor de spenenfee, die tegenwoordig in talloze kinderverhaaaltjes 'wonderen' verricht... © 2008 - 2009 Staal, gepubliceerd in Kinderen (Mens en Gezondheid) op 08-10-2008. Het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van Staal is vermenigvuldiging van dit artikel verboden. Meer...

Verwante artikelen

• Flesvoeding of kunstmatige zuigelingenvoeding: Het kan gebeuren dat u geen borstvoeding kunt geven, of u kiest ervoor om flesvoeding te geven. Flesvoeding of kunstmatige zuigelingenvoeding is zorgvuldig same…
• Borstvoeding: De natuurlijkste start: Wat is er natuurlijker dan borstvoeding? Het is het gezondste wat een baby kan krijgen! Borstvoeding heeft vele voordelen en wordt aangeraden aan baby`s tot 6 maanden.
• Borst- en flesvoeding: Ongeacht of je baby fles- of borstvoeding krijgt, voor het voeden moet de tijd genomen worden. Het is belangrijk voor moeder en kind dat je kunt voeden in een comfortabele houding. Na…
• Help je kind van de speen af: Voor veel kinderen is de speen een belangrijk hulpmiddel om te kunnen slapen. Bovendien biedt het troost als ze ziek of verdrietig zijn. Voor de ouders is het vaak niet makkelij…
• De beste voeding voor je baby: Wanneer je een baby verwacht, zul je er al over nadenken hoe je het kindje na de geboorte zal gaan voeden. Je kunt de keuze maken borstvoeding te geven, of flesvoeding.