Olifantsziekte: 130 miljoen slachtoffers wereldwijd
Deze ziekte, met de officiële benaming lymfatische filariasis, wordt gekenmerkt door verdikking van de huid en de onderliggende weefsels, voornamelijk in de benen en genitaliën. Mensen die aan deze ziekte lijden kunnen ernstig misvormd raken. De ziekte komt in Europa hoogst zelden voor maar wereldwijd lijden er maar liefst 130 miljoen mensen aan deze aandoening. Dit artikel beschrijft de oorzaak en verspreiding van de ziekte, de diagnose en behandeling en plannen voor de toekomst.
Wucheria bancrofti / Bron: Publiek domein, Wikimedia Commons (PD)Oorzaak
De ziekte kan veroorzaakt worden door drie verschillende soorten rondwormen (nematoden). De meeste van de wereldwijde infecties worden veroorzaakt door Wucheria bancrofti. In Azië kan de ziekte ook veroorzaakt worden door Brugia malayi en Brugia timori. Het veroorzakende organisme verspreidt zich van persoon tot persoon via muggensteken. De volwassen worm leeft alleen binnen het menselijke lymfatische systeem, hetgeen verantwoordelijk is voor de vochtbalans tussen de weefsels en het bloed, tevens is het een essentieel onderdeel van het lichamelijke verdedigingssysteem. De volwassen wormen paren binnenin het lymfatische systeem en produceren miljoenen microscopische wormen, ook genaamd microfilariae. Deze circuleren in het bloed van een persoon en infecteren een mug wanneer deze een drager steekt. De kleine wormpjes groeien en ontwikkelen zich binnenin de mug. Wanneer de mug een ander persoon steekt passeert de microsopische worm naar de huid en vervolgt zijn weg naar de lymfevaten. Daar volgroeien ze, een process dat zes maanden kan duren. Een volwassen worm leeft 5 tot 7 jaar. Mensen met deze microscopische wormpjes kunnen een infectiebron zijn voor anderen.
Bron: Emil August Goeldi (1859 - 1917), Wikimedia Commons (Publiek domein)Verspreiding van de ziekte
Lymfatische filariasis raakt 130 miljoen mensen verdeeld over 80 landen in Azië, Afrika, het Westelijk Pacifisch gebied en gedeeltes van het Carribisch gebied en Zuid-Amerika.Een groot aantal muggensoorten kunnen de parasiet overbrengen, afhankelijk van het geografisch gebied. In Afrika is de meest voorkomende vector (drager) de Anaopheles soort, in de Amerikas is het de soort Culex quinquefasciatus. In het Pacifisch gebied en Azië kunnen Aedes en Mansonia soorten de rondworm overbrengen. Er zijn vele muggensteken over meerdere maanden tot jaren nodig voor de ziekte zich kan ontwikkelen. Mensen die in een tropisch of subtropisch klimaat wonen waar de ziekte veel voorkomt lopen het grootste risico de ziekte op te lopen. Kort verblijvende toeristen lopen een zeer laag risico.
De ziekte kan manifesteren zonder de aanwezigheid van parasitische infectie. Deze vorm van de ziekte wordt ‘nonfilarial elephantiasis’ of podoconiosis genoemd en komt voor in landen als Oeganda, Tanzania, Kenya, Rwanda, Burundi, Soedan en Ethiopië en wordt waarschijnlijk veroorzaakt door voortdurend contact met grond, voornamelijk rode klei waarin veel natrium en kalium zit geassocieerd met vulkanische activiteit.
Diagnose
De standaardmethode voor de diagnose van een actieve infectie is de identificatie van microscopische wormen in een bloedsmeer onder een microscoop. Deze wormpjes circuleren echter alleen 's nachts in het bloed (genaamd nachtelijke periodiciteit). Het bloed moet dus 's nachts afgenomen worden om een dikke smeer van te maken, die gekleurd wordt met Giemsa of hematoxyline en eosine.Serumtechnieken zijn een alternatief voor diagnose. Mensen met een infectie hebben een verhoogde waarde van antifilariale IgG4 in hun bloed dat met routine analyse gedetecteerd kan worden. Omdat lymphedema vele jaren na infectie kan ontwikkelen zijn labtesten meestal negatief voor deze patienten.
De meest bekende persoon die aan deze ziekte zou lijden, the elephant man, Joseph Merrick, had echter niet dit maar een ander medisch probleem genaamd Proteus Syndroom.
Behandeling
Voor patiënten die geïnfecteerd zijn met de parasiet wordt gebruikelijk diethylcarbamazine (DEC) voorgeschreven. Dit doodt de microscopische en sommige volwassen wormen en wordt wereldwijd al 50 jaar gebruikt. Een andere optie is het medicijn ivermectin dat alleen de microscopische wormen doodt. Dit wordt soms in combinatie met albendazole voorgeschreven. Een andere vorm van effectieve behandeling is het rigoreus schoonhouden van besmette gedeeltes van het lichaam. Omdat dit werkt om de symptomen te bestrijden wordt aangenomen dat veel van de symptomen niet veroorzaakt worden door de lymfatische filariasis zelf maar eerder door secundaire huidinfecties. Het lymfesysteem van mensen met deze rondwormen schijnt extra vatbaar te zijn voor andere infecties. Patienten met klinische symptomen zoals lymphedema en elefantiasis zijn vaak niet geschikt voor DEC behandeling omdat de meeste patienten niet actief geïnfecteerd zijn met de filariale parasiet. Binnen in de rondwormen leven symbiotische (wederzijds nut hebbende) bacteriën van de Wolbachia soort en een kuur met doxycyclin (antibiotica) kan effectief zijn in de behandeling van elefantiasis omdat het de bacteriën in de wormen doodt, waarna de wormen zelf ook dood gaan.In extreme gevallen van lymphedema in de genitaliën (genaamd hydrocele) kan opereren een optie zijn, echter voor het corrigeren van lymphedema in de ledematen is opereren vaak niet effectief.
