Stamceldonatie kan tegenwoordig ook via het bloed

Bij patiënten met een kwaadaardige ziekte aan het beenmerg, zoals leukemie is de aanmaak van gezonde bloedstamcellen verstoord. Een transplantatie met stamcellen van een gezonde donor is dan vaak de enige manier om de ziekte te overleven. Maar wat is stamceldonatie? En hoe gaat het geven van stamcellen bij stamceldonatie?

Stamceldonoren werden vroeger beenmergdonoren genoemd

Daarvoor zijn stamceldonoren nodig. Vroeger werden zij met de term beenmergdonoren aangeduid, maar tegenwoordig wordt gesproken van stamcellen. Dit komt omdat stamcellen ook uit het bloed kunnen worden gehaald.

Stamceldonor worden

Tot voor kort was het afnemen van beenmerg de meest gebruikte methode om stamcellen te ‘oogsten’. Nu is het ook mogelijk om met behulp van bepaalde medicijnen (‘groeifactoren’) de stamcellen in het beenmerg sneller in aantal te laten toenemen. Bovendien gaan ze dan voor een deel naar het bloed, waaruit ze te verzamelen zijn. Inmiddels is dit de meest gebruikte methode voor familiedonors. Het is afhankelijk van de ziekte van de patiënt of de voorkeur gegeven wordt aan beenmerg dan wel bloed als bron van de stamcellen. Natuurlijk heeft de donor het laatste woord over wat hij/zij al dan niet wil ondergaan.

De twee methoden om stamcellen te verzamelen

Er zijn twee methoden waarbij stamcellen kunnen worden afgenomen. Dit zijn:

1. Afnemen van beenmerg
2. Onder volledige narcose wordt met een naald op verschillende plekken uit de achterzijde van het bekken, beenmerg vermengd met bloed afgenomen. Slechts één tot vijf procent van de totale hoeveelheid stamcellen van de donor wordt afgenomen. Aangezien er altijd nogal wat bloed meekomt, varieert het totale volume tussen de één en anderhalve liter. Voor de patiënt genoeg om op den duur voldoende gezonde stamcellen te krijgen. De donor heeft dit binnen enkele weken weer aangevuld tot 100 procent. Na de ingreep kan de donor wat last hebben van de narcose en een beurs gevoel op de plaats waar het beenmerg is afgenomen. Door het verlies van bloed kan men bloedarmoede hebben. Dit kan hersteld worden met behulp van ijzertabletten al dan niet aangevuld met teruggave van eigen bloed dat enige weken tevoren is afgenomen.
3. Stamcellen uit bloed
4. In de dagen voorafgaande aan het geven van de stamcellen uit bloed, krijgt de donor dagelijks één of meerdere onderhuidse injecties van de groeifactor G-CSF. Deze zorgen ervoor dat de stamcellen in het beenmerg sneller toenemen en zich naar het bloed begeven. Als bijwerking ontstaan nogal eens griepachtige verschijnselen (rillerigheid, spierpijn, botpijn, hoofdpijn). Deze zijn goed te verdrijven met paracetamol. Na vier of vijf dagen worden de stamcellen uit het bloed geoogst met een speciaal toestel, dat men celseparator noemt. De donor wordt via slangetjes in de beide elleboogaders verbonden met een steriel wegwerp zaksysteem in de celseparator. Door het ene slangetje loopt bloed naar de machine. Nadat in de machine de stamcellen eruit gehaald zijn, wordt het bloed via het andere slangetje direct weer aan de donor teruggegeven. Deze procedure duurt ongeveer vijf uur. Soms is het nodig dit de volgende dag opnieuw te doen.

Donor en gever moeten goed op elkaar zijn afgestemd

Het bloed van gever en ontvanger van stamcellen moet naadloos op elkaar aansluiten. In het beenmerg ligt de kern van iemands afweersysteem. Daarom is de kans op afweerreacties na een stamceltransplantatie groot. Om dit risico zo klein mogelijk te maken moeten patiënt en donor zo goed mogelijk bij elkaar passen. Of dit zo is wordt uitgevonden door weefseltypering , de HLA-typering. HLA staat voor Humaan Leukocyten Antigeen. Het geeft de kenmerken weer van lichaamcellen. Als de HLA-kenmerken niet genoeg overeenkomen dan kan er afstoting optreden. Iedereen heeft een andere HLA-typering, maar hij ligt wel vast in het DNA. Kinderen erven de ene helft van hun moeder en de andere 50 procent van hun vader. Om die reden is er 25 procent kans dat broers en zussen hetzelfde HLA-type hebben. Wie niet familie is, heeft veel minder kans op het vinden van iemand met dezelfde HLA-typering. Wel is het zo dat de mensen die de meeste kans maken vaak uit eenzelfde bevolkingsgroep voortkomen.

HLA-typering wordt opgeslagen in een databank

De gegevens van het HLA-typeringsonderzoek worden bewaard in een databank. Als ergens in de wereld een patiënt nieuwe stamcellen nodig heeft wordt in die databank gekeken of er ergens een geschikte kandidaat is met het juiste bloed. Omdat het bloed zoveel als mogelijk op het bloed van de ander moet lijken is het altijd erg moeilijk om een goede donor te vinden. Hoewel wereldwijd 14 miljoen mensen stamceldonor zijn is de kans op een geschikte donor toch maar klein. Het lukt maar om voor een kwart van de mensen die aan een kwaadaardige ziekte aan het beenmerg een geschikte donor te vinden. De kans dat iemand daadwerkelijk stamceldonor kan zijn is dus ook erg klein.

Stamceldonor worden voor een familielid

In ongeveer een derde van de gevallen wordt overigens een geschikte donor gevonden binnen de familie van de patiënt. Maar wie niet iemand in zijn directe omgeving heeft die stamcellen wil leveren is dus afhankelijk van onbekende donoren die vrijwillig hun bloed afstaan.

Stamceldonor worden: de voorwaarden

Gezonde mensen tussen de 18 en 45 kunnen stamceldonor worden. Het liefst zijn ze dan ook al bloeddonor of willen ze dat worden. Ook mensen die familie zijn van iemand die stamcellen nodig heeft kan zich aanmelden.
De HLA-typering vindt overigens plaats door bij een Sanquin Bloedbank of een ziekenhuis naar keuze bloed te laten prikken en dit vervolgens op te sturen in een speciale retourenveloppe. Het onderzoek naar het weefseltype vindt plaatst in het UMC St Radboud of van het UMC Maastricht.

Er is een patiënt gevonden voor stamceldonatie: wat gebeurt er dan?

Als er een stamceldonor is gevonden voor een patiënt wordt de donor gebeld. Vervolgens wordt bepaald of er stamcellen via het bloed of via het beenmerg worden afgegeven. Er zijn namelijk methoden om stamcellen af te nemen. De ziekte bepaalt of de stamcellen uit het bloed of uit het beenmerg moeten worden gehaald. Wel heeft de donor daar natuurlijk zelf ook zeggenschap over.

Stamceldonatie uit beenmerg

De afname van stamcellen uit het beenmerg gebeurt in het Universitair Medisch Centrum St Radboud te Nijmegen, omdat dit ziekenhuis veel ervaring heeft met het behandelen van bloedziekten en met het afnemen van beenmerg. .

Stamceldonor worden of financieel ondersteunen?

Wie zelf stamceldonor wil worden kan zich aanmelden via stamceldonor. Daar is ook te lezen hoe dit initiatief financieel kan worden ondersteund.

Special over bloed geven

In de special over bloed geven worden allerlei mogelijkheden uitgelegd waar donorbloed voor kan worden gebruikt. Dat is namelijk meer dan de meeste mensen denken. Lees er alles over in: Bloed doneren