Ziekte van Hirschsprung: Ontbrekende zenuwcellen aan darm

Ziekte van Hirschsprung: Ontbrekende zenuwcellen aan darm De ziekte van Hirschsprung is een zeldzame aangeboren aandoening waarbij de ontlasting zich ophoopt in de dikke darm (colon) omdat deze niet goed kan passeren. Vooral baby's en jonge kinderen worden getroffen. Normaal gesproken zorgen zenuwcellen ervoor dat de darmspieren afwisselend samentrekken en ontspannen, waardoor de ontlasting wordt voortbewogen. Bij de ziekte van Hirschsprung ontbreken deze zenuwen in een deel van de darm, meestal aan het einde bij de anus. Dit leidt tot een verstopping, wat kan resulteren in ernstige constipatie of een gevaarlijke darminfectie (enterocolitis). Een tijdige chirurgische ingreep kort na de geboorte kan de aandoening behandelen.

Synoniemen ziekte van Hirschsprung

De ziekte van Hirschsprung staat ook bekend onder de volgende synoniemen:
  • aangeboren megacolon
  • megacolon congenitum

Epidemiologie en risicofactoren

De ziekte van Hirschsprung treft ongeveer 1 op de 1.500-7.000 pasgeborenen. De aandoening is vaak erfelijk, en als een kind deze aandoening heeft, is de kans groter dat een volgend kind in hetzelfde gezin ook getroffen wordt.

Genetische factoren
Soms is de ziekte van Hirschsprung onderdeel van een bredere genetische aandoening, zoals het syndroom van Down of aangeboren hartaandoeningen. Dit wijst op een mogelijke genetische predispositie voor de aandoening.

Geslacht en etniciteit
Jongens zijn vier tot vijf keer vaker getroffen door de ziekte van Hirschsprung dan meisjes. Daarnaast komt de aandoening drie keer vaker voor bij Aziatische Amerikanen vergeleken met andere etnische groepen.

Familiaire geschiedenis
Familieleden van kinderen met de ziekte van Hirschsprung hebben een verhoogd risico om zelf kinderen met deze aandoening te krijgen. Dit benadrukt het belang van genetische expertise voor ouders die een kind met deze aandoening hebben.

Andere risicofactoren
Hoewel de exacte oorzaak van de ziekte van Hirschsprung nog niet volledig begrepen is, wordt gedacht dat omgevingsfactoren in combinatie met genetische predispositie een rol kunnen spelen in de ontwikkeling van de aandoening.

Deze epidemiologische gegevens helpen bij het begrijpen van de populaties die het meest kwetsbaar zijn voor de ziekte van Hirschsprung en benadrukken de noodzaak voor vroege detectie en behandeling.

Mechanisme van de ziekte van Hirschsprung

Ontstaan en anatomische basis
De ziekte van Hirschsprung, ook bekend als congenitale megacolon, ontstaat door een aangeboren afwijking in de dikke darm waarbij een deel van de darmwand geen zenuwcellen (ganglioncellen) bevat. Dit gebrek aan zenuwcellen in het aangedane deel van de darm verhindert de normale darmperistaltiek, wat betekent dat het voedsel en de ontlasting zich moeilijker kunnen verplaatsen. Dit leidt tot een ophoping van ontlasting en gas in de darmen, wat een opgezette buik en verstopping kan veroorzaken. Deze aandoening begint zich al tijdens de vroege ontwikkeling in de baarmoeder te vormen.

Rol van het zenuwstelsel in de darmfunctie
In de darmwand bevinden zich normaal gesproken zenuwcellen die samen het enterisch zenuwstelsel vormen, ook wel het “derde brein” genoemd vanwege het belang voor de darmbewegingen en de spijsvertering. Bij patiënten met de ziekte van Hirschsprung ontbreekt dit zenuwnetwerk (of is het slechts gedeeltelijk aanwezig) in een deel van de dikke darm, waardoor het signaal om spieren samen te laten trekken niet goed wordt doorgegeven. Zonder deze zenuwcellen kan het aangetaste darmgedeelte niet ontspannen of samentrekken, waardoor de doorgang van ontlasting wordt geblokkeerd.

Genetische en moleculaire factoren
De ziekte van Hirschsprung heeft vaak een genetische basis. Er zijn verschillende genetische mutaties die geassocieerd worden met deze aandoening, waaronder veranderingen in het RET-gen. Dit gen speelt een belangrijke rol in de ontwikkeling van het zenuwstelsel en de migratie van ganglioncellen naar de darm tijdens de embryonale ontwikkeling. Patiënten met een mutatie in het RET-gen of andere betrokken genen lopen een verhoogd risico op het ontwikkelen van deze aandoening. Genetisch advies is voor veel patiënten en hun families van belang om de erfelijkheid en risico’s beter te begrijpen.

Symptomen en impact op de spijsvertering
De ziekte van Hirschsprung manifesteert zich meestal kort na de geboorte, vooral bij baby's die geen meconium (de eerste ontlasting) binnen de eerste 48 uur kunnen lozen. Dit leidt vaak tot een opgezette buik en ernstige constipatie. Bij oudere kinderen en volwassenen kunnen de symptomen bestaan uit chronische obstipatie, buikpijn, en zelfs darmontstekingen (enterocolitis), die levensbedreigend kunnen zijn. Zonder een goed functionerend darmgedeelte wordt de vertering en opname van voedingsstoffen beïnvloed, wat de algehele gezondheid en groei van de patiënt kan verstoren.

Oorzaken: Ontbrekende zenuwcellen aan het einde van de dikke darm

Ganglioncellen, een type zenuwcel, reguleren de spierbewegingen van de darmen. Bij de ziekte van Hirschsprung ontbreken deze ganglioncellen aan het einde van de dikke darm, nabij de anus. Deze ontwikkelingsstoornis vindt al plaats in de baarmoeder. Het ontbreken van ganglioncellen leidt tot een verminderde of afwezigheid van peristaltische bewegingen in het aangedane segment van de darm, wat resulteert in obstructie en problemen met de stoelgang.

Genetische factoren

De ziekte van Hirschsprung kan mogelijk worden veroorzaakt door mutaties in één of meerdere genen, zoals de RET-, EDNRB- en EDN3-genen. Deze genen spelen een cruciale rol in de ontwikkeling van het zenuwstelsel en de aanmaak van ganglioncellen in de darmen. Het RET-gen is vooral belangrijk omdat het betrokken is bij de signalering van cellen die noodzakelijk zijn voor de ontwikkeling van zenuwstelselstructuren.

De genetica van deze aandoening is complex en nog niet volledig begrepen. Soms is een enkele genmutatie voldoende om de ziekte te veroorzaken, terwijl in andere gevallen meerdere mutaties nodig zijn. Bij ongeveer de helft van de getroffen personen is de genetische oorzaak anno oktober 2020 nog onbekend. Dit geeft aan dat er mogelijk andere, nog niet ontdekte genetische of omgevingsfactoren een rol spelen bij de ontwikkeling van de ziekte.

Geassocieerde aandoeningen

De ziekte van Hirschsprung komt ook voor bij sommige patiënten met het Mowat-Wilson syndroom, een aandoening die wordt gekenmerkt door symptomen die de darmen, het gezicht en de hersenen beïnvloeden. Het Mowat-Wilson syndroom is gerelateerd aan mutaties in het ZEB2-gen, wat aantoont dat er een genetische overlap kan zijn tussen verschillende syndromen en de ontwikkeling van de ziekte van Hirschsprung.

Omgevingsfactoren

Naast genetische factoren kunnen ook omgevingsfactoren bijdragen aan het ontstaan van de ziekte van Hirschsprung. Factoren zoals de blootstelling aan bepaalde geneesmiddelen of infecties tijdens de zwangerschap zijn in sommige studies in verband gebracht met een verhoogd risico op aangeboren afwijkingen, waaronder die van het darmstelsel. Er is echter meer onderzoek nodig om de invloed van deze factoren beter te begrijpen en hun rol in de pathogenese van de ziekte van Hirschsprung te bepalen.

Familiaire predispositie

Als een kind de ziekte van Hirschsprung heeft, is er een verhoogde kans dat andere kinderen in hetzelfde gezin ook getroffen worden. Dit suggereert een erfelijke component, hoewel niet alle gevallen van de ziekte erfelijk zijn. Het fenomeen dat gezinnen met meerdere getroffen leden vaker voorkomt, wijst op de complexiteit van de genetische en omgevingsinteracties die bijdragen aan de aandoening.

Deze informatie benadrukt de noodzaak voor verder onderzoek naar de oorzaken van de ziekte van Hirschsprung, om betere diagnostische en therapeutische benaderingen te ontwikkelen voor getroffen patiënten.

Risicofactoren

De risicofactoren voor de ziekte van Hirschsprung omvatten:

Genetische factoren
De ziekte van Hirschsprung kan erfelijk zijn. Kinderen van ouders met deze aandoening hebben een verhoogd risico. Specifieke genetische mutaties, zoals die in het RET-gen, en syndromen zoals het syndroom van Down, worden in verband gebracht met een verhoogd risico op Hirschsprung. Mutaties in deze genen zijn cruciaal voor de ontwikkeling van zenuwcellen in de darmen.

Geslacht
Jongens hebben een hoger risico op de ziekte van Hirschsprung in vergelijking met meisjes. Statistieken tonen aan dat ongeveer drie keer zoveel jongens als meisjes worden getroffen door deze aandoening. De reden voor deze geslachtsgebonden predispositie is nog niet volledig opgehelderd, maar kan verband houden met hormonale en genetische factoren.

Familiegeschiedenis
Als er familieleden zijn die de ziekte van Hirschsprung hebben, kan het risico voor andere familieleden verhoogd zijn. Dit wijst op een mogelijke erfelijke component in de aandoening, die kan variëren in ernst en presentatie. Familieonderzoek kan belangrijk zijn voor het identificeren van risico’s en het vroegtijdig diagnosticeren van de aandoening bij andere kinderen in de familie.

Andere aangeboren afwijkingen
Kinderen met andere aangeboren afwijkingen, zoals het syndroom van Down of aangeboren hartaandoeningen, hebben een verhoogd risico op de ziekte van Hirschsprung. Dit kan wijzen op een bredere genetische of ontwikkelingsafwijking, waarbij de gecombineerde effecten van genetische factoren en omgevingsinvloeden bijdragen aan de ontwikkeling van verschillende aandoeningen.

Prenatale factoren
Bepaalde prenatale omstandigheden, zoals maternale ziekten (bijvoorbeeld diabetes of infecties) of blootstelling aan schadelijke stoffen tijdens de zwangerschap (zoals medicijnen, alcohol of drugs), kunnen bijdragen aan het risico van het ontwikkelen van Hirschsprung. Dit benadrukt het belang van prenatale zorg en monitoring van de gezondheid van de moeder.

Syndromen en genetische aandoeningen
De ziekte van Hirschsprung wordt vaak aangetroffen in combinatie met andere genetische syndromen zoals het syndroom van Waardenburg of het syndroom van Möbius. Kinderen met deze syndromen hebben een verhoogd risico op Hirschsprung, wat kan duiden op gedeelde genetische mechanismen die de ontwikkeling van de darmen beïnvloeden. De identificatie van deze syndromen kan nuttig zijn voor het diagnosticeren en behandelen van de ziekte van Hirschsprung bij betrokken kinderen.

Het begrijpen van deze risicofactoren kan helpen bij het vroegtijdig opsporen van de ziekte van Hirschsprung en het implementeren van preventieve maatregelen of behandelingsstrategieën voor risicogroepen.

Risicogroepen

Pasgeborenen en zuigelingen
Pasgeborenen en jonge zuigelingen vormen de belangrijkste risicogroep voor de ziekte van Hirschsprung, omdat de symptomen vaak kort na de geboorte zichtbaar worden. Baby's die geen meconium hebben gepasseerd binnen de eerste 24 tot 48 uur na de geboorte, lopen een hoger risico op deze aandoening en moeten worden onderzocht op mogelijke darmafwijkingen.

Patiënten met genetische aandoeningen
De ziekte van Hirschsprung komt vaker voor bij patiënten met genetische aandoeningen zoals het syndroom van Down en andere chromosomale afwijkingen. Deze patiënten hebben een verhoogde kans op het ontwikkelen van Hirschsprung, mogelijk door genetische mutaties die ook invloed hebben op de migratie van ganglioncellen tijdens de ontwikkeling. Voor deze patiënten en hun families kan genetisch advies van cruciaal belang zijn om de risico’s en erfelijke factoren beter te begrijpen.

Familieleden van patiënten met de ziekte van Hirschsprung
Gezinnen met een voorgeschiedenis van de ziekte van Hirschsprung hebben een hoger risico op het doorgeven van deze aandoening. De genetische component van de ziekte suggereert dat familieleden, vooral broers en zussen, mogelijk een verhoogde kans hebben om deze aandoening te ontwikkelen. Genetisch advies kan nuttig zijn voor deze risicogroep om de waarschijnlijkheid van overerving te begrijpen en vroegtijdig diagnostische maatregelen te overwegen.

Ouderen die late symptomen ontwikkelen
Hoewel de ziekte van Hirschsprung meestal vroeg in het leven wordt gediagnosticeerd, kunnen sommige patiënten tot op volwassen leeftijd geen symptomen ontwikkelen. Bij ouderen die plotseling last krijgen van chronische constipatie en andere gastro-intestinale symptomen, kan een latente vorm van de ziekte van Hirschsprung worden overwogen. Deze patiënten vereisen vaak zorgvuldige diagnostische evaluatie om de oorzaak van hun klachten te achterhalen.

Symptomen

De symptomen van de ziekte van Hirschsprung zijn meestal kort na de geboorte zichtbaar, hoewel ze in zeldzame gevallen pas later opmerken, zelfs bij volwassenen. Typische symptomen zijn onder andere:

Buikpijn
Een veelvoorkomend symptoom is buikpijn, die kan variëren van mild tot ernstig. Dit kan het gevolg zijn van obstipatie of de ophoping van ontlasting in de dikke darm, wat leidt tot een ongemakkelijk gevoel en soms ook tot huilen bij de baby.

Gezwollen buik
Een gezwollen of opgeblazen buik is vaak zichtbaar en kan duiden op een ophoping van gas en ontlasting, wat leidt tot ongemak en pijn. Dit symptoom kan ook samen gaan met zichtbare peristaltische bewegingen van de darmen.

Geelzucht
Geelzucht, of icterus, kan optreden bij pasgeborenen met deze aandoening. Dit is een aandoening waarbij de huid en het oogwit een gele kleur krijgen als gevolg van een verhoogd bilirubine-niveau. Het kan worden veroorzaakt door leverproblemen die samenhangen met de obstructie in de darm.

Geen meconium binnen 48 uur
Een teken van de ziekte van Hirschsprung is het ontbreken van meconium (de eerste ontlasting van een pasgeborene) binnen 48 uur na de geboorte. Meconium is donker, teerachtig en vormt meestal de eerste ontlasting van een baby. Dit kan wijzen op een ernstige obstructie in de darm.

Hardnekkige constipatie
Kinderen met de ziekte van Hirschsprung ervaren vaak hardnekkige constipatie die niet verbetert met gebruikelijke behandelingen. Dit kan leiden tot ongemak, buikpijn en zelfs braken.

Braken van gal
Braken van gal, wat resulteert in het teruggeven van groene of bruine vloeistof, kan optreden bij kinderen met ernstige obstructie van de darmen. Dit kan ook een teken zijn van een infectie of andere complicaties.

Koorts
Een verhoogde lichaamstemperatuur, of koorts, kan een teken zijn van een infectie, vooral als er sprake is van enterocolitis, een ontsteking van de darm die vaak voorkomt bij deze aandoening.

Ondervoeding
Door aanhoudende voedingsproblemen en het onvermogen om voedingsstoffen op te nemen, kunnen kinderen met deze aandoening ondervoeding raken. Dit kan leiden tot groei- en ontwikkelingsproblemen.

Onvoldoende gewichtstoename
Verminderde of trage gewichtstoename is gebruikelijk bij kinderen met de ziekte van Hirschsprung. Dit kan duiden op problemen met het verteren van voedsel en het opnemen van voedingsstoffen, wat weer kan leiden tot verdere gezondheidsproblemen.

Vermoeidheid
Vermoeidheid kan optreden door onvoldoende voeding en het extra energieverbruik dat nodig is om met de symptomen om te gaan. Kinderen kunnen vaak prikkelbaar zijn door de aanhoudende ongemakken.

Voedingsproblemen
Kinderen met de ziekte van Hirschsprung kunnen verschillende voedingsproblemen ervaren, waaronder moeite met het innemen van voedsel en het verwerken van voedingsstoffen. Dit kan ook resulteren in een aversie tegen voedsel of het weigeren van bepaalde voedingsmiddelen.

Waterige, stinkende diarree
Bij darminfecties, zoals enterocolitis, kunnen kinderen waterige, stinkende diarree ervaren, wat kan wijzen op een ernstige complicatie die onmiddellijke medische aandacht vereist.

Winderigheid
Overmatige winderigheid (flatulentie) kan ook voorkomen, vaak als gevolg van een ophoping van gas door verstoorde darmbewegingen. Dit kan leiden tot verdere pijn en ongemak bij de patiënt.

Alarmsymptomen

De alarmsymptomen die kunnen wijzen op de ziekte van Hirschsprung omvatten:

Ernstige buikpijn
Kinderen met Hirschsprung kunnen ernstige buikpijn ervaren, vooral als gevolg van obstipatie en een opgeblazen gevoel door de opgehoopte ontlasting. Deze pijn kan aanvalsgewijs zijn en gepaard gaan met huilen of onrust.

Opgeblazen buik
Een opvallend opgeblazen buik kan een teken zijn van een verstopping door een afwezigheid van zenuwcellen in een deel van de dikke darm, wat leidt tot een gebrek aan peristaltiek in dat gebied. Dit symptoom kan ook gepaard gaan met zichtbare spiersamentrekkingen in de buik.

Herhaaldelijke braken
Herhaaldelijke of persistente braken kan optreden als gevolg van ernstige obstipatie en een vertraagde maaglediging, wat kan wijzen op Hirschsprung. Dit kan leiden tot dehydratie en verdere gezondheidsproblemen.

Inconsistentie in ontlastingspatroon
Bij zuigelingen kan een inconsistent ontlastingspatroon, zoals een uitblijven van ontlasting voor langere periodes of een abnormale frequentie van ontlasting, een teken zijn van Hirschsprung. Dit kan ook betekenen dat de ontlasting hard en moeilijk door te laten is.

Bloed in de ontlasting
Bloed in de ontlasting kan optreden door beschadiging van de darmwand als gevolg van langdurige obstipatie. Dit kan wijzen op ernstige aandoeningen zoals Hirschsprung en vereist onmiddellijke medische evaluatie.

Koorts en algemene zwakte
Koorts en algemene zwakte kunnen optreden als er een infectie of een andere ernstige complicatie aanwezig is, vaak als gevolg van ernstige obstructie of ontsteking van de darm. Dit kan ook leiden tot lethargie en verminderde activiteit.

Slechte gewichtstoename
Onvoldoende gewichtstoename bij zuigelingen kan een teken zijn van ernstige spijsverteringsproblemen en kan gerelateerd zijn aan de ziekte van Hirschsprung. Dit kan leiden tot een verzwakte immuniteit en andere ontwikkelingsproblemen.

Diagnose en onderzoeken

Lichamelijk onderzoek
De arts onderzoekt de buik van de patiënt en voert meestal een rectaal toucher uit, waarbij hij de vinger in het rectum plaatst om afwijkingen te zoeken. Dit onderzoek helpt bij het identificeren van een abnormaal vergroot rectum dat kan wijzen op obstructie. Bij ongeveer 90% van de pasgeborenen wordt de diagnose al snel gesteld op basis van symptomen en lichamelijk onderzoek.

Diagnostisch onderzoek
Diagnostische onderzoeken omvatten een röntgenfoto, die een verstopping en uitstulping in de darm kan tonen. Dit helpt om te bevestigen dat er een blokkade aanwezig is. Een anusdrukmeting (manometrie) is ook gebruikelijk, waarbij de arts de spiercontrole rond de anus onderzoekt. Dit wordt vaak bij oudere kinderen en volwassenen gedaan. Tijdens deze test blaast de arts een ballon in het rectum; bij normale spierfunctie ontspannen de omliggende spieren, wat bij de ziekte van Hirschsprung niet gebeurt. De definitieve diagnose wordt bevestigd met een rectale biopsie, waarbij weefselmonsters microscopisch worden onderzocht op ontbrekende zenuwcellen. Dit is een cruciale stap omdat het de afwezigheid van ganglioncellen bevestigt, wat kenmerkend is voor de aandoening.

Differentiële diagnose
Andere aandoeningen die op de ziekte van Hirschsprung kunnen lijken, zijn:

Een grondige evaluatie door een specialist is essentieel om de juiste diagnose te stellen en andere mogelijke oorzaken van de symptomen uit te sluiten.

Behandeling: Chirurgische ingrepen

Diverse operaties
Chirurgie is noodzakelijk voor pasgeborenen met de ziekte van Hirschsprung. Voor de operatie, die enkele dagen na de geboorte plaatsvindt, krijgt de patiënt een buisje door de neus in de maag om vocht en lucht af te voeren en wordt zout water in de anus ingebracht om de ontlasting te helpen passeren. Bij darminfectie wordt antibiotica toegediend. Tijdens de operatie krijgt de patiënt een stoma of colostoma, waardoor de ontlasting via een zakje het lichaam verlaat. Op latere leeftijd wordt het getroffen deel van de darm verwijderd en worden de gezonde delen aan elkaar gehecht, meestal als de patiënt ongeveer drie maanden oud is. Dit gebeurt via laparoscopie of open chirurgie.

Risico's van de ingrepen
Mogelijke complicaties zijn onder andere:
  • bloedingen tijdens of na de operatie
  • braken
  • diarree
  • een darmperforatie
  • een gezwollen buik
  • een infectie van de darm (enterocolitis)
  • kort darmsyndroom (leidend tot ondervoeding en uitdroging)
  • koorts
  • lekkende darminhoud in het lichaam, leidend tot ernstige infecties zoals peritonitis (ontsteking van het buikvlies)
  • lekkende ontlasting uit de anus
  • opnieuw geblokkeerde of steeds nauwere darm

Na de operaties krijgt de patiënt pijnstillers en blijft hij enkele dagen in het ziekenhuis totdat hij weer kan eten. Voeding en vooral hydratatie zijn belangrijk tijdens het herstelproces.

Prognose en levenskwaliteit

De prognose voor patiënten met de ziekte van Hirschsprung is over het algemeen positief, vooral na een succesvolle darmoperatie. Ongeveer 90% van de patiënten heeft normale ontlasting na de ingreep, hoewel het soms langer kan duren dan bij patiënten zonder darmproblemen. De herstelperiode en de tijd die nodig is om een normaal ontlastingspatroon te bereiken, kunnen variëren afhankelijk van de ernst van de aandoening en de leeftijd van de patiënt op het moment van de operatie.

Levenskwaliteit
De levenskwaliteit van patiënten die behandeld zijn voor de ziekte van Hirschsprung kan aanzienlijk verbeteren. Veel kinderen en volwassenen kunnen weer normaal functioneren en genieten van een actieve levensstijl. Echter, sommige patiënten kunnen langdurige problemen ervaren, zoals:
  • Constipatie: Sommige patiënten hebben mogelijk aanhoudende constipatieproblemen, zelfs na de operatie. Dit kan aanvullend management vereisen, waaronder voedingsaanpassingen, medicatie of in sommige gevallen verdere interventie. Het is belangrijk dat deze patiënten goed worden begeleid om hun ontlastingspatroon te optimaliseren.
  • Fecale incontinentie: Een klein percentage van de patiënten kan problemen ondervinden met fecale incontinentie, wat invloed kan hebben op hun sociale leven en zelfvertrouwen. Dit kan leiden tot gevoelens van schaamte en sociale isolatie, en daarom is het cruciaal om toegang te hebben tot psychosociale ondersteuning.
  • Psychosociale impact: Kinderen met Hirschsprung kunnen worstelen met psychosociale uitdagingen, zoals het omgaan met ziekenhuisbezoeken en operaties, wat invloed kan hebben op hun emotionele welzijn. Het kan ook invloed hebben op hun interacties met leeftijdsgenoten, vooral in situaties zoals school of sport. Ouders en verzorgers spelen een belangrijke rol in het ondersteunen van hun kinderen bij deze uitdagingen.
  • Ondersteuning en educatie: Het is essentieel dat patiënten en hun families goed worden ondersteund door zorgverleners om eventuele zorgen over levenskwaliteit en psychosociale aanpassing te adresseren. Educatie over de aandoening, de verwachte uitkomsten van de behandeling en de noodzakelijke nazorg kan helpen om angst en onzekerheid te verminderen.

Regelmatige opvolging en evaluaties zijn cruciaal om ervoor te zorgen dat patiënten de juiste zorg en begeleiding krijgen. Het bieden van een ondersteunende omgeving, zowel thuis als op school, kan bijdragen aan een positieve ervaring en een betere aanpassing aan het leven na de behandeling.

Leven met de ziekte van Hirschsprung

Voor patiënten en hun families is het belangrijk om te weten hoe om te gaan met de ziekte van Hirschsprung op de lange termijn. Dit omvat verschillende aspecten die bijdragen aan het welzijn van de patiënt.

Regelmatige medische controle
Regelmatige medische controle is essentieel voor het monitoren van de gezondheidstoestand van de patiënt. Dit omvat controleafspraken bij de kinderarts of gastro-enteroloog om de voortgang te beoordelen, eventuele symptomen te bespreken en de noodzaak van aanvullende behandelingen of aanpassingen aan het voedingspatroon te evalueren. Vroege detectie van mogelijke complicaties kan leiden tot tijdige interventie en betere uitkomsten.

Evenwichtige voeding
Een evenwichtige voeding speelt een cruciale rol in het beheer van de symptomen en het bevorderen van een goede spijsvertering. Het is belangrijk om voedingsmiddelen te kiezen die rijk zijn aan vezels, wat kan helpen bij het voorkomen van constipatie. Voedingsdeskundigen kunnen patiënten en hun families adviseren over geschikte voedingskeuzes en maaltijdplanning om de algehele gezondheid te ondersteunen.

Herkennen van symptomen van complicaties
Het is van vitaal belang dat patiënten en hun families zich bewust zijn van de symptomen van mogelijke complicaties, zoals aanhoudende buikpijn, veranderingen in het ontlastingspatroon, of tekenen van infectie. Vroegtijdige herkenning van deze symptomen kan helpen om ernstige problemen te voorkomen en de noodzaak voor dringende medische zorg te verminderen.

Ondersteuning door een multidisciplinair team
Ondersteuning door een multidisciplinair team van specialisten is cruciaal voor het optimaliseren van de levenskwaliteit van de patiënt. Dit team kan bestaan uit kinderartsen, gastro-enterologen, voedingsdeskundigen en psychologen, die allemaal samenwerken om een holistische benadering van zorg te bieden. Dit omvat zowel medische behandeling als psychosociale ondersteuning om te helpen omgaan met de emotionele en sociale aspecten van het leven met Hirschsprung.

Familie- en sociale ondersteuning
Familieleden spelen een belangrijke rol in het bieden van emotionele en praktische steun aan de patiënt. Het creëren van een ondersteunende omgeving waarin open communicatie wordt aangemoedigd, kan helpen bij het omgaan met de uitdagingen die de ziekte met zich meebrengt. Sociale steun, zowel van vrienden als van steungroepen, kan ook bijdragen aan het welzijn van patiënten en hun families.

Educatie en bewustwording
Educatie en bewustwording over de ziekte van Hirschsprung zijn essentieel voor zowel patiënten als hun verzorgers. Het begrijpen van de aandoening, de behandelingsopties en de verwachte uitkomsten kan helpen om angst en onzekerheid te verminderen. Het is belangrijk dat patiënten en hun families toegang hebben tot betrouwbare informatie en middelen om hen te ondersteunen in hun reis.

Door deze aspecten in overweging te nemen, kunnen patiënten met de ziekte van Hirschsprung een zo normaal en gezond mogelijk leven leiden, met de nodige steun en begeleiding.

Complicaties op de lange termijn

Sommige patiënten met de ziekte van Hirschsprung kunnen op de lange termijn verschillende complicaties ervaren, die hun levenskwaliteit en gezondheid beïnvloeden.

Aanhoudende constipatie
Een aanzienlijk aantal patiënten ervaart aanhoudende constipatie na de initiële behandeling. Deze constipatie kan voortduren, zelfs na chirurgische ingrepen, en patiënten kunnen afhankelijk worden van een vezelrijk voedingspatroon in combinatie met laxeermiddelen om hun symptomen te beheersen. Het handhaven van een adequate vezelinname is cruciaal voor het bevorderen van een gezonde spijsvertering en het voorkomen van verdere complicaties.

Fecale incontinentie
Een klein aantal patiënten kan last hebben van fecale incontinentie, wat kan leiden tot sociale en emotionele uitdagingen. Deze aandoening kan soms aanhouden tot in de adolescentie en vereist vaak aanvullende therapieën of interventies om de controle over de darmfunctie te verbeteren. Het is belangrijk dat deze patiënten psychologische steun en educatie ontvangen om hen te helpen omgaan met deze complicatie.

Enterocolitis
Enterocolitis is een potentieel levensbedreigende complicatie die kan optreden bij patiënten met de ziekte van Hirschsprung. Dit kan zich uiten in symptomen zoals buikpijn, diarree, koorts en vermoeidheid. Snelle behandeling is cruciaal en omvat vaak darmspoelingen en het toedienen van antibiotica om infecties te bestrijden en de darmfunctie te herstellen. Patiënten en hun families moeten zich bewust zijn van de symptomen van enterocolitis en tijdig medische hulp inroepen wanneer deze zich voordoen.

Psychosociale impact
De psychosociale impact van de ziekte van Hirschsprung en de bijbehorende complicaties mag niet worden onderschat. Kinderen en adolescenten kunnen worstelen met sociale acceptatie, zelfvertrouwen en angstgevoelens als gevolg van hun aandoening. Ondersteuning van ouders, verzorgers en gezondheidswerkers is essentieel om hen te helpen bij het navigeren door deze uitdagingen en het bevorderen van hun emotionele welzijn.

Langdurige nazorg
Regelmatige nazorg is essentieel voor patiënten met de ziekte van Hirschsprung, vooral voor het monitoren van eventuele langetermijncomplicaties. Dit kan het regelmatig bezoeken van specialisten inhouden, zoals gastro-enterologen en voedingsdeskundigen, die kunnen helpen bij het beheren van symptomen en het optimaliseren van de algehele gezondheid.

Door deze complicaties te begrijpen en adequaat aan te pakken, kunnen patiënten met de ziekte van Hirschsprung hun kwaliteit van leven verbeteren en een gezond, actief leven leiden.

Preventie van de ziekte van Hirschsprung

De ziekte van Hirschsprung is een aangeboren aandoening waarbij een deel van de dikke darm geen zenuwcellen heeft, wat leidt tot ernstige darmobstructie en andere complicaties. Aangezien de ziekte van Hirschsprung een genetische aandoening is, is er geen specifieke preventie beschikbaar die de aandoening volledig kan voorkomen. Echter, er zijn enkele stappen die kunnen helpen bij het minimaliseren van risico's en bij het vroegtijdig identificeren van de aandoening:

Genetisch advies:
Voor stellen met een familiegeschiedenis van de ziekte van Hirschsprung kan genetisch advies nuttig zijn. Dit kan helpen om de kans op de aandoening bij hun kinderen te begrijpen en om geïnformeerde beslissingen te nemen tijdens de zwangerschap. Genetisch advies kan ook inzicht geven in de mogelijkheden voor prenatale tests en de implicaties van de aandoening.

Prenatale zorg:
Regelmatige prenatale zorg en screenings kunnen helpen bij het identificeren van potentiële problemen tijdens de zwangerschap. Hoewel de ziekte van Hirschsprung niet altijd kan worden gedetecteerd met prenatale tests, kunnen sommige gerichte onderzoeken en echografieën afwijkingen aan het licht brengen. Dit stelt ouders in staat om beter voorbereid te zijn op de geboorte van hun kind.

Vroegtijdige diagnose:
Bij symptomen die wijzen op darmproblemen bij pasgeborenen, zoals buikpijn, opgeblazen gevoel, of moeite met ontlasting, is het belangrijk om onmiddellijk medische hulp te zoeken. Vroege diagnose en behandeling kunnen complicaties verminderen en de prognose verbeteren. Het snel herkennen van symptomen kan het verschil maken tussen een tijdige interventie en langdurige gezondheidsproblemen.

Ondersteuning en educatie:
Educatie over de ziekte van Hirschsprung en bewustwording bij zorgverleners kunnen bijdragen aan een snellere herkenning en behandeling van de aandoening. Dit omvat het trainen van medische professionals om de vroege symptomen te herkennen en ouders te informeren over de aandoening. Informatie over de ziekte kan ook helpen bij het verminderen van angst en onzekerheid bij ouders.

Gezondheidsbewaking na de geboorte:
Na de geboorte is het cruciaal om het kind nauwlettend te volgen voor eventuele tekenen van darmproblemen. Regelmatige controles en opvolging door een kinderarts kunnen helpen bij het vroegtijdig identificeren van eventuele afwijkingen. Het monitoren van de groei en ontwikkeling van het kind kan ook aanwijzingen geven over mogelijke spijsverteringsproblemen.

Hoewel er geen directe manier is om de ziekte van Hirschsprung te voorkomen, kunnen deze maatregelen bijdragen aan een beter begrip en een snellere detectie van de aandoening, wat kan leiden tot een effectievere behandeling en betere uitkomsten voor het kind. Door deze proactieve benadering kunnen ouders en zorgverleners samenwerken om de gezondheid van het kind te waarborgen.

Praktische tips voor het leven met de ziekte van Hirschsprung

De ziekte van Hirschsprung is een aangeboren aandoening van de dikke darm waarbij een deel van de darm geen zenuwcellen heeft. Dit leidt tot problemen met de stoelgang, zoals constipatie of zelfs darmobstructie. Het is belangrijk voor patiënten en hun omgeving om goed geïnformeerd te zijn over hoe ze het beste met de ziekte van Hirschsprung kunnen omgaan. De aanpak van de ziekte kan variëren van medische behandelingen tot veranderingen in levensstijl, en het is essentieel om zowel de fysieke als emotionele aspecten van de aandoening in overweging te nemen.

Medische opvolging en controle

De ziekte van Hirschsprung vereist regelmatige medische opvolging om complicaties te voorkomen. Het is belangrijk om periodieke controles bij de arts of specialist te hebben, zodat de voortgang van de behandeling kan worden gemonitord. Dit kan onder andere het controleren van de darmfunctie en het afstemmen van de behandeling zijn. Artsen kunnen tests uitvoeren zoals röntgenfoto's, rectale biopsieën of een coloscopie om te kijken of er zich problemen ontwikkelen, zoals infecties of een terugkerende verstopping. Bij kinderen is het ook van belang om te controleren of de groei normaal verloopt, omdat de ziekte de opname van voedingsstoffen kan beïnvloeden.

Behandeling en chirurgische ingrepen

In veel gevallen van de ziekte van Hirschsprung is een operatie nodig om het aangedane darmgedeelte te verwijderen. Dit kan een ingrijpende operatie zijn, en het herstel kan tijd vergen. Na de operatie is het belangrijk om aandacht te besteden aan het herstelproces, inclusief het volgen van de postoperatieve zorgadviezen van de arts. Dit kan onder andere het monitoren van het herstel van de darmfunctie, het vermijden van infecties en het zorgen voor een evenwichtige voeding omvatten. Het kan ook nodig zijn om bepaalde behandelingen, zoals medicijnen of supplementen, tijdelijk voort te zetten om de darmfunctie te ondersteunen.

Voedingsaanpassingen

Na de operatie of als de ziekte van Hirschsprung nog niet is behandeld, kunnen voedingsaanpassingen helpen bij het verlichten van symptomen zoals constipatie of diarree. Een evenwichtig voedingspatroon met veel vezels kan de stoelgang bevorderen en de darmfunctie ondersteunen. Het is vaak nuttig om voedingsmiddelen te kiezen die rijk zijn aan oplosbare vezels, zoals havermout, bananen, wortelen en zoete aardappelen, omdat deze de ontlasting kunnen verzachten. Vermijd echter voedingsmiddelen die de darmen kunnen irriteren, zoals te veel vet of zeer gekruid voedsel. Daarnaast kan het nuttig zijn om de maaltijden in kleinere porties over de dag te verdelen om de darmbelasting te verminderen.

Psycho-emotionele ondersteuning

De ziekte van Hirschsprung kan niet alleen fysieke gevolgen hebben, maar kan ook emotionele en psychologische uitdagingen met zich meebrengen. Dit geldt vooral voor kinderen, die zich mogelijk anders voelen dan hun leeftijdsgenoten door ziekenhuisbezoeken of operaties. Het is belangrijk om openlijk te communiceren over de ziekte en te zorgen voor emotionele ondersteuning. Een psycholoog of therapeut kan helpen om met de stress en de mogelijke onzekerheden rond de ziekte om te gaan. Het kan ook nuttig zijn om lotgenotengroepen te zoeken, waar patiënten of ouders van kinderen met de ziekte van Hirschsprung ervaringen kunnen uitwisselen en steun kunnen vinden.

Zorg voor de omgeving en sociaal leven

Voor patiënten met de ziekte van Hirschsprung is het belangrijk dat zowel zijzelf als hun omgeving zich bewust zijn van de nodige zorg en aanpassingen. Ouders van kinderen met deze aandoening moeten ervoor zorgen dat ze voldoende informatie hebben om hun kind goed te begeleiden, vooral wanneer het gaat om toiletbezoeken, voeding en medische controles. Bij volwassenen kan het nodig zijn om de werkomstandigheden en het sociaal leven aan te passen, vooral als er periodes zijn van verminderde darmfunctie of hersteltijd na een operatie. Het kan helpen om bepaalde activiteiten in te plannen op momenten dat de darmen in een beter werkende toestand verkeren, of om bij openbare gelegenheden te zorgen voor de mogelijkheid om snel toegang te krijgen tot toiletten.

Darmtraining en zorg voor hygiëne

Darmtraining kan nodig zijn bij kinderen en volwassenen met de ziekte van Hirschsprung, vooral als er sprake is van chronische constipatie of een verminderde darmfunctie. Dit kan inhouden dat je regelmatig de darmen stimuleert om een gezonde stoelgang te bevorderen, bijvoorbeeld door op vaste tijden naar het toilet te gaan. Goede hygiëne is essentieel, vooral na toiletbezoeken, om infecties te voorkomen en de huid te beschermen tegen irritaties. Het gebruik van vochtige doekjes of speciale huidverzorgingsproducten kan helpen om de huid rond de anus gezond te houden, vooral bij mensen die moeite hebben met regelmatige stoelgang.

Ondersteuning bij school of werk

Voor kinderen met de ziekte van Hirschsprung kan het nodig zijn om aanpassingen te maken op school. Dit kan bijvoorbeeld inhouden dat de school meer flexibiliteit biedt voor toiletbezoeken, of dat er meer aandacht is voor de fysieke behoeften van het kind, zoals voldoende pauzes of een speciale stoelgangroutine. Bij volwassenen kan de ziekte invloed hebben op het werk, vooral als er periodes van medische behandelingen of herstel nodig zijn. Het is belangrijk om open te communiceren met de werkgever en, indien nodig, aangepaste werkuren of -omstandigheden aan te vragen.

Lange termijn zorg en mogelijke complicaties

De ziekte van Hirschsprung kan op de lange termijn complicaties met zich meebrengen, zoals aanhoudende obstipatie, infecties of problemen met de opname van voedingsstoffen. Het is belangrijk om alert te blijven op symptomen die wijzen op complicaties, zoals buikpijn, koorts of veranderingen in de stoelgang, en om tijdig medische hulp te zoeken als dat nodig is. Regelmatige controles en behandelingen kunnen helpen om problemen vroegtijdig op te sporen. Het kan ook nuttig zijn om met een multidisciplinair zorgteam te werken, inclusief een gastro-enteroloog, diëtist en psycholoog, om een uitgebreide zorgstrategie te ontwikkelen die rekening houdt met alle aspecten van de aandoening.

Preventie en gezonde levensstijl

Hoewel de ziekte van Hirschsprung aangeboren is en niet volledig te voorkomen, kan het handhaven van een gezonde levensstijl het risico op complicaties verlagen en de kwaliteit van leven verbeteren. Dit omvat het volgen van een evenwichtig voedingspatroon, regelmatig bewegen en het onderhouden van een gezond gewicht. Het vermijden van stressvolle situaties en het zorgen voor voldoende rust kunnen ook bijdragen aan een beter welzijn.

Misvattingen rond de ziekte van Hirschsprung

De ziekte van Hirschsprung is een zeldzame aandoening van de darmen waarbij zenuwcellen in een deel van de darm ontbreken, wat leidt tot ernstige verstoppingsproblemen. Hoewel er al veel bekend is over deze aandoening, bestaan er nog steeds veel misvattingen die tot verwarring kunnen leiden bij patiënten en hun naasten.

De ziekte van Hirschsprung wordt altijd direct na de geboorte ontdekt

Hoewel de ziekte vaak al bij baby's symptomen geeft, zoals een opgezwollen buik en het niet kunnen passeren van meconium, wordt de diagnose niet altijd onmiddellijk gesteld. Sommige milde gevallen blijven onopgemerkt tot de kindertijd of zelfs de volwassenheid. De ernst van de symptomen varieert sterk en kan afhankelijk zijn van hoeveel darmsegmenten zijn aangetast. Pas als er aanhoudende verstoppingsklachten en voedingsproblemen optreden, worden verdere beeldvormende onderzoeken en tests uitgevoerd om de diagnose te bevestigen.

De ziekte van Hirschsprung kan met medicatie worden behandeld

Er bestaat geen medicijn dat de afwezigheid van zenuwcellen in de darm kan herstellen. De enige effectieve behandeling is chirurgische verwijdering van het aangedane darmsegment, waarna de gezonde delen weer met elkaar worden verbonden. Hoewel sommige patiënten na de operatie nog last kunnen hebben van problemen zoals ondervoeding of aanhoudende obstipatie, kunnen aangepaste voedingsrichtlijnen en darmspoelingen helpen om de symptomen te beheersen.

Alle patiënten met de ziekte van Hirschsprung hebben een stoma nodig

Een veelvoorkomende misvatting is dat iedere patiënt met deze aandoening permanent een stoma krijgt. In de meeste gevallen is dit niet nodig. Een stoma wordt soms tijdelijk aangelegd om de darm te laten herstellen na de operatie, maar in de meeste gevallen wordt de darm na verloop van tijd weer met de rest van het spijsverteringsstelsel verbonden. Slechts in uitzonderlijke situaties, bijvoorbeeld bij ernstige complicaties of een zeer uitgebreid aangetaste darm, kan een blijvende stoma noodzakelijk zijn.

De ziekte van Hirschsprung heeft geen invloed op de algemene gezondheid

Hoewel de ziekte zich voornamelijk in de darmen manifesteert, kunnen de gevolgen ervan de algehele gezondheid beïnvloeden. Chronische obstipatie en voedingsproblemen kunnen bijvoorbeeld leiden tot groeiachterstand en een verhoogd risico op bloedonderzoeken die tekorten aan vitaminen en mineralen aantonen. Bovendien kunnen patiënten vatbaarder zijn voor darmontstekingen, zoals enterocolitis, die levensbedreigend kunnen zijn als ze niet tijdig worden behandeld.

De ziekte van Hirschsprung is altijd erfelijk

Hoewel genetische factoren een rol spelen bij het ontstaan van de ziekte, is de aandoening niet altijd erfelijk. In sommige gevallen komt de ziekte sporadisch voor zonder dat er een familiegeschiedenis van vergelijkbare darmproblemen is. Er zijn echter bepaalde genetische mutaties geïdentificeerd die het risico op de aandoening kunnen vergroten, vooral bij ernstige vormen van de ziekte of wanneer meerdere familieleden getroffen zijn.

Kinderen met de ziekte van Hirschsprung hebben later geen problemen meer

Hoewel een operatie de belangrijkste symptomen verlicht, betekent dit niet dat patiënten daarna geen problemen meer kunnen ondervinden. Veel kinderen en volwassenen blijven kampen met verstopping, darmontstekingen of incontinentie. Regelmatige medische controles, een aangepast voedingspatroon en in sommige gevallen darmspoelingen of andere ondersteunende therapieën kunnen nodig blijven om de darmfunctie optimaal te houden.

De ziekte van Hirschsprung is gemakkelijk te herkennen door standaard symptomen

De symptomen van de ziekte van Hirschsprung kunnen sterk variëren per patiënt, wat de diagnose soms bemoeilijkt. Sommige baby's vertonen direct ernstige verstoppingsklachten, terwijl anderen pas later milde symptomen ontwikkelen. In sommige gevallen wordt de ziekte pas gediagnosticeerd nadat complicaties zoals een ernstig abces of darmperforatie zijn opgetreden. Dit benadrukt het belang van tijdige diagnostiek en zorgvuldig medisch onderzoek bij onverklaarbare spijsverteringsproblemen.
© 2016 - 2025 Miske, het auteursrecht van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming is vermenigvuldiging verboden. Deze informatie is van informatieve aard en geen vervanging voor professioneel medisch advies. Per 2021 gaat InfoNu verder als archief, artikelen worden nog maar beperkt geactualiseerd.
Gerelateerde artikelen
Het ABCD-SyndroomHet ABCD-SyndroomHet ABCD-Syndroom is ook gekend onder de naam Waardenburg-Syndroom Type 4A of het Shah-Waardenburg-Syndroom. Het is een…
Gezondheid: De ziekte van Crohn en Colitis UlcerosaGezondheid: De ziekte van Crohn en Colitis UlcerosaDe ziekte van Crohn en Colitis Ulcerosa zijn aandoeningen die betrekking hebben op het spijsverteringskanaal. De darmwan…
Obstipatie: symptomen, oorzaak, diagnose en behandelingObstipatie: symptomen, oorzaak, diagnose en behandelingObstipatie is een hele vervelende aandoening. Het is belangrijk om te weten dat obstipatie in verschillende vormen voork…
De darmziekte collagene of microscopische colitisDe darmziekte collagene of microscopische colitisCollagene colitis (ook wel microscopische colitis of colitis collagenosa genoemd) is een weinig voorkomende ziekte die e…

ICD (Implanteerbare Cardioverter Defibrilator) bij hartfalenICD (Implanteerbare Cardioverter Defibrilator) bij hartfalenHartritmestoornissen komen, helaas, steeds vaker voor in Nederland. Meer dan vijftienduizend mensen per jaar krijgen te…
Sepsis (bloedvergiftiging): Levensbedreigende aandoeningSepsis (bloedvergiftiging): Levensbedreigende aandoeningSepsis ontstaat wanneer chemische stoffen vrijkomen in de bloedbaan om een infectie te bestrijden, wat leidt tot ontstek…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: OpenClipartVectors, Pixabay
  • Geraadpleegd op 3 oktober 2020:
  • Hirschsprung disease, https://medlineplus.gov/genetics/condition/hirschsprung-disease/#causes
  • Background, http://emedicine.medscape.com/article/178493-overview#showall, geraadpleegd op 6 september 2016
  • Coëlho, Medisch Zakwoordenboek, digitale editie, versie 2010, geraadpleegd op 6 september 2016
  • Diagnosis, http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/hirschsprung's-disease/diagnosis-treatment/diagnosis/dxc-20214672 , geraadpleegd op 6 september 2016
  • Differential Diagnoses, https://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/digestive-diseases/hirschsprung-disease/Pages/ez.aspx , geraadpleegd op 6 september 2016
  • Hirschsprung Disease, https://medlineplus.gov/ency/article/001140.htm, geraadpleegd op 6 september 2016
  • Hirschsprung Disease, https://www.niddk.nih.gov/health-information/health-topics/digestive-diseases/hirschsprung-disease/Pages/ez.aspx, geraadpleegd op 6 september 2016
  • Hirschsprung’s disease, http://www.nhs.uk/conditions/hirschsprungs-disease/Pages/Introduction.aspx, geraadpleegd op 6 september 2016
  • Overview, http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/hirschsprung's-disease/home/ovc-20214664, geraadpleegd op 6 september 2016
  • Symptoms & Causes, http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/hirschsprung's-disease/symptoms-causes/dxc-20214666, geraadpleegd op 6 september 2016
  • Treatment, http://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/hirschsprung's-disease/diagnosis-treatment/treatment/txc-20214674, geraadpleegd op 6 september 2016
Miske (4.039 artikelen)
Laatste update: 10-03-2025
Rubriek: Mens en Gezondheid
Subrubriek: Aandoeningen
Bronnen en referenties: 13
Per 2021 gaat InfoNu verder als archief. Het grote aanbod van artikelen blijft beschikbaar maar er worden geen nieuwe artikelen meer gepubliceerd en nog maar beperkt geactualiseerd, daardoor kunnen artikelen op bepaalde punten verouderd zijn. Reacties plaatsen bij artikelen is niet meer mogelijk.
Medische informatie…
Deze informatie is van informatieve aard en geen vervanging voor professioneel medisch advies. Raadpleeg bij medische problemen en/of vragen altijd een arts.