InfoNu.nl > Mens en Gezondheid > Aandoeningen > Kinaboom, het malariamiddel

Kinaboom, het malariamiddel

Kinaboom, het malariamiddel Tropische planten worden al veel vroeger dan vandaag in de Westerse geneeskunde gebruikt. Een van de bekendste en een van de efficiëntste is zonder twijfel de Cinchona of de Kinaboom.

Het verhaal van Ana van Chinon

Ten tijde van de koloniale overheersing van de Spanjaarden in Zuid-Amerika werd de gravin Ana van Cinchon, gemalin van de onderkoning zwaar ziek door malaria. Haar toestand leek hopeloos en het nieuws over haar ziekte verbreidde zich door het hele land. Het bericht kwam ook de gouverneur ter ore. Hij had zelf de ziekte overwonnen met een medicijn die zijn waarde voor het behandelen van malaria al lang had bewezen. Daarom raadde hij de gemalin van de vicekoning het gebruik ervan aan. De gravin werd spoedig weer gezond en verdeelde later dit waardevol medicijn onder de armen. Zo komt het dat de boom die dit middel leverde Cinchona werd genaamd, als eerbetoon aan de gravin.

Helaas! Hoe ontroerend dit verhaal ook moge zijn, het strookt blijkbaar niet met de waarheid. De graaf en gravin hebben wel bestaan, maar het was de graaf die ziek werd. Hij werd niet behandeld met dit bijzonder middel, maar onderging wel de gebruikelijke aderlatingen. En de gravin heeft dit middel nooit uitgedeeld onder de armen. En toch werd het plantengeslacht door Linnaeus ter ere ven de gravin, Cinchona genoemd! De verklaring voor de Nederlandse naam kinaboom is dan heel wat eenvoudiger, het komt gewoon van het inheemse woord 'quina', dat schors betekent.

Kinaboom botanisch

De kinaboom hoort oorspronkelijk thuis in de Andes, van Venezuela tot Bolivia, groeiend op een hoogte van 1500 tot 2000 m. Vandaag wordt hij vooral aangeplant in Kongo, Ecuador, Peru en Bolivia.
De altijd groene bomen worden tot 30 m hoog. De onderzijde van de tegenoverstaande, grote (circa 20 cm lange), brede bladeren met een gave rand, variëren van matgroen tot roodachtig. De roze of geelwitte bloemen staan bijeen in grote eindpluimen.

Voor geneeskundig en industrieel gebruik zijn vooral Cinchona pubescens, Cinchona calisaya en Cinchona officinalis van belang. Ze onderscheiden zich door de kleur van de schors en de concentratie aan actieve stoffen. Kwalitatief is de samenstelling van de stoffen in de verschillende Cinchona-soorten identiek.
De schors is het geneeskundig gebruikte deel van de boom. Ze bevat alkaloïden (kinine en chinidine), looistoffen en de bitterstof chinovine. Ook kinine smaakt bitter. De alkaloïden zijn medisch gezien de belangrijkste actieve stoffen.
De aanmaak van alkaloïden begint pas wanneer de plant vier jaar oud is, en na acht jaar is de concentratie aan kinine het hoogst. Om de schors te oogsten wordt de boom doorgaans geveld en daarna afgeschild. Deze praktijk riep al in 1780 vragen op: 'Door dit schillen sterven de bomen en vermits men weinig aandacht heeft voor het heraanplanten, dreigt dit heilzaam middel in de toekomst zeldzaam te worden.' Door de grote vraag, werd de kinaboom in Zuid-Amerika meermaals met uitsterven bedreigd. Nadat hij vanaf het midden van de 19de eeuw door kolonisten in plantages werd verbouwd, herstelden de wildbestanden in Zuid-Amerika zich snel.

De schors en de kinine

Al was het verhaal van de gravin van Cinchon een legende, toch strookt het op één punt volledig met de waarheid: de schors van de kinaboom en in het bijzonder de daaruit gewonnen kinine, was tot 1930 het enige middel tegen malaria. Aan deze werking heeft de kinaboom zijn belang en verspreiding te danken.
Vroeger werd de schors verpulverd en als waterig extract of tinctuur, of soms als aftreksel, toegediend. Later werd de belangrijkste alkaloïde (kinine) in zuivere vorm gebruikt. Het was in 1820 dat de Franse apothekers en scheikundigen Pelletier en Caventou kinine konden isoleren uit de cinchonabast. Dankzij de jezuïet Agostino Salumbrino (1561-1642), die als leerling-apotheker bij de Quechua-indianen in Lima leefde, was de plant gekend tegen malaria. De indianen leerden hem de geneeskracht van de Cinchona kennen. Vandaar ook de oude naam voor gemalen kinne, Jezuïetenpoeder.

Doordat men de kininemoleculen kon namaken, verloor de kinineboom zijn commercieel belang. Recent heeft men echter vastgesteld dat de ziekteverwekker zeer snel immuun wordt tegen de nieuwe synthetische geneesmiddelen, en dat kinine in bepaalde gevallen een zeer succesvol alternatief biedt. Sindsdien beleeft het gebruik van kinine een opvallende renaissance. Net als vroeger wordt ze opnieuw gewonnen uit de kinaboom.

Omwille van de bittere smaak vindt kinine vandaag ook toepassing in aperitieven om de eetlust opwekken, maar vooral in de limonade-industrie wordt het, in lage dosering nog veel gebruikt.

Een oud recept voor een versterkende, toniserende drank met kinine

Neem 30 g kinabast, 30 g bittere appelsienschil en 1 1iter alcohol van 20°
De fijn gestampte kinabast en appelsienschillen voegen we samen met de helft van de alcohol in een kookkolf. Deze laat men 6 dagen in de zon staan of op een warm zandbad, onder regelmatig schudden. We decanteren en filteren dit aftreksel en beginnen opnieuw met 6 dagen in de zon, regelmatig schudden nadat we de andere helft alcohol toegevoegd hebben aan de uitgefilterde draf. Na die tweede periode van 6 dagen worden de kolven flink geschud, samengevoegd en gefilterd. Ze worden in flesjes van twee deciliter gegoten, afgesloten en op een frisse plaats weggezet klaar voor gebruik.
© 2010 - 2019 Herborist, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden. Deze informatie is van informatieve aard en geen vervanging voor professioneel medisch advies. Raadpleeg bij medische problemen en/of vragen altijd een arts.
Gerelateerde artikelen
Malaria en ArtemisiaMalaria, vroeger moeraskoorts, mal-aria slechte lucht genoemd, is nog steeds een veel voorkomende tropische infectieziek…
De geneeskracht van rode kinaRode kina is een boom die in de tropen groeit. Hij is het rood aangelopen broertje van de kinineboom. De Spanjaarden wer…
Zwartwaterkoorts, blackwater feverZwartwaterkoorts, blackwater feverZwartwaterkoorts, ook wel blackwater fever genoemd, is een zeldzame ziekte geworden. Het komt voor bij malaria tropica.…
De geneeskracht van kinineDe geneeskracht van kinineDe kinineboom wordt 15 tot 20 meter hoog en heeft roze of gele bloemen. Deze boom komt oorspronkelijk met name voor in d…
Een heerlijke cocktail gin tonicEen heerlijke cocktail gin tonicDe cocktail gin tonic is een zeer populaire longdrink. Men drinkt het als aperitief, afsluiter van een avond of gewoonwe…
Bronnen en referenties
  • Inleidingsfoto: Hermann Adolf Köhler, Wikimedia Commons (Publiek domein)
  • http://www.botanical.com/botanical/mgmh/p/perbar29.html http://www.viablehealth.com/library3/herbs/herbs_cinchona.htm The Story of Cinchona Ledgeriana. | Henriette's Herbal Homepage http://www.plantphysiol.org/cgi/reprint/27/3/575.pdf Info http://sites.google.com/site/kruidwis/ over de herboristen opleiding

Reageer op het artikel "Kinaboom, het malariamiddel"

Plaats een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Reacties

H. C. Bogerd-Meijer, 22-09-2016 14:20 #2
Beste Lezer.
Mijn grootvader was eigenaar van een thee, rubber en kina plantage op Java. Kinine in thee vorm als gemalen bast heeft een goede geneeskrachtige werking, zelfs beter dan de synthetische vorm. Maar als losse thee bijna niet verkrijgbaar. Soms bij Surinaamse winkels.
Mijn vraag is dus waar ik gemalen kinine bast kan verkrijgen?
Hartelijk dank
Jet Bogerd

H. Tahapary, 04-11-2012 23:58 #1
In de oorlog werd mijn vader als KNIL-militair door de Japanners gevangen genomen. Moeder en kinderen moesten maar zien te overleven in het interneringskamp op midden Sumatra, later gingen we in een verlaten huis wonen op het drassigste deel van het moerasgebied. Ik was als 9 jarige boodschappen jongen van Chinese winkeliers wist ik waar kinabomen stonden. Als moeder koorts kreeg dan ging ik kinabastjes stelen. Na enkele keren werd ik gepakt en geslagen. Ik mocht wel bladeren meenemen en werd mij verteld dat die bladeren moesten worden fijngesneden en de snippers goed koken. Het vocht daarvan met een stukje suikerriet als thee drinken. Mijn broertjes en zusjes werden er beter van. Ook de bruingeworden blad van de papayaboom zou kinine bevatten. Of het zo is weet ik niet, gekookt is het vocht ervan is erg bitter. Reactie infoteur, 05-11-2012
Interessant die persoonlijke ervaringen. Bedankt.

Infoteur: Herborist
Gepubliceerd: 16-08-2010
Rubriek: Mens en Gezondheid
Subrubriek: Aandoeningen
Bronnen en referenties: 2
Reacties: 2
Medische informatie…
Deze informatie is van informatieve aard en geen vervanging voor professioneel medisch advies. Raadpleeg bij medische problemen en/of vragen altijd een arts.
Schrijf mee!