Atopisch eczeem: chronische ontstekingsziekte van de huid

Naar schatting lijden ongeveer 400.000 Nederlanders aan atopisch eczeem. Het is een veelal chronische ontstekingsziekte van de huid, die in de meeste gevallen op erg jonge leeftijd al ontstaat. De huidontsteking kan zich op verschillende manieren uiten: van rode, warme, schilferende plekken tot kleine rode bultjes, vochtblaasjes en korstjes. Erfelijke aanleg, allergische reacties en irriterende prikkels van buitenaf spelen een rol in het ontstaan en bij de instandhouding van atopische eczeem.
Atopisch eczeem, ook wel constitutioneel eczeem genoemd, komt erg veel voor. In de westerse wereld lijdt 5 tot 15% van de kinderen en 1 tot 3% van de volwassenen aan de aandoening. Meestal treedt het eczeem voor de eerste keer op bij kinderen die nog geen 6 maanden oud zijn. Ongeveer driekwart van de mensen met atopisch eczeem is jonger dan 20 jaar. Een enkele keer is de huidontsteking éénmalig en verdwijnt hij na korte tijd vanzelf. In de meeste gevallen is de aandoening echter chronisch, al kunnen er soms (lange) perioden zijn waarin zich geen huidafwijkingen voordoen. Atopisch eczeem is niet besmettelijk.

Verschillende verschijningsvormen van atopisch eczeem

Atopisch eczeem kan zich op verschillende manieren en op uiteenlopende plekken op het lichaam presenteren. Dit is grotendeels afhankelijk van het stadium waarin de huidaandoening zich bevindt (acuut of chronisch) en van de leeftijd van degene die eraan lijdt. Treedt het eczeem acuut op, dan ontstaan er meestal rode, verdikte plekken op het lichaam met vochtblaasjes. Na enige tijd drogen de blaasjes in en verschijnen er korstjes. De huid gaat schilferen en de roodheid wordt minder. Is het eczeem chronisch geworden, dus vrijwel voortdurend aanwezig, dan zijn de plekken op de huid wat minder rood. De huid schilfert wel meer dan in het acute stadium en is op de aangedane plaatsen ook beduidend dikker en stugger. Zowel bij de acute als bij de chronische vorm van atopisch eczeem kunnen de plekken op de huid flink jeuken. Het krabben aan de huid, wat door de jeuk vaak gebeurt, houdt het eczeem in stand en kan deze zelfs verergeren. Bovendien wordt, door het krabben, de huid na verloop van tijd steeds dikker en worden de huidlijnen grover (lichenificatie). Er kunnen dan ook pijnlijke kloven ontstaan.

Atopisch eczeem in het gezicht bij een peuter / Bron: Jaro.p, Wikimedia Commons (CC BY-SA-3.0)

Bij erg jonge kinderen (tot 1 jaar oud) treedt meestal acuut eczeem op. Er ontstaan natte blaasjes en felrode plekken die erg jeuken. Het eczeem komt meestal voor in het gezicht (dauwworm) en op de romp, armen en benen. Bij wat oudere kinderen (tot 14 jaar) is er vaak sprake van een combinatie van acute en chronische eczeemuitingen: rode plekken met droge bultjes en natte blaasjes, kloofjes en een verdikte, grove huid. De huidontstekingen worden vooral gezien in het gezicht, op de ellebogen, in de knieholten en op de polsen en enkels. Volwassenen (vanaf 14 jaar) hebben over het algemeen last van chronisch eczeem, waarbij afwisselend perioden van rust en verergering optreden. Het eczeem uit zich meestal in droge, schilferende plekken en een grove huid. Als het eczeem langer bestaat, ontstaan soms hevig jeukende bulten op de romp en ledematen (Prurigo van Besnier). Ook het zogenaamde 'hoofd- en nekeczeem' komt bij volwassenen regelmatig voor. De huidontstekingen ontstaan in dit geval op de huid die meer aan de zon wordt blootgesteld: gezicht, nek, borst, bovenrug, onderarmen, polsen en handruggen.

Overige huidkenmerken

Bij veel mensen die aan atopisch eczeem lijden, laat de huid ook andere afwijkingen zien (zogenaamde atopische stigmata). Zo is de huid over het gehele lichaam vaak erg droog en schilferig. De droge huid jeukt bovendien veel, vooral bij het transpireren en bij het dragen van wollen kleding en wanneer met een nagel over de huid wordt gekrast, ontstaat geen rode maar een witte lijn. De klachten verergeren wanneer het lichaam met zeep wordt gewassen. De huid rond de ogen is veelal donker, de (vaak dubbele) huidplooien onder het oog zijn gezwollen en de haartjes aan de buitenzijde van de wenkbrauwen vallen uit. Soms zit er een kloofje tussen de oorlellen en de hoofdhuid en is de huid op de wangen en bovenarmen extreem ruw. Bij kinderen zijn de wangen meestal opvallend rood, terwijl de huid rond de neus en mond juist erg bleek is.

De huid van mensen met atopisch eczeem is kwetsbaar en kan gemakkelijk(er) beschadigen. De barrière tegen ziekteverwekkers is dan niet langer in tact en een bacteriële, virale of schimmelinfectie kan ontstaan. Er komt in dat geval pus uit de blaasjes en de roodheid en zwelling nemen toe. Ook koorts, opgezette lymfeklieren en een algeheel gevoel van ziek zijn kunnen optreden. Huidafwijkingen als folliculitis (ontstoken haarzakjes), wratten en waterwratten komen ook opvallend vaak voor bij mensen die aan atopisch eczeem lijden.

Een bijzondere, mogelijk gevaarlijke vorm van eczeem, die soms als gevolg van atopisch eczeem ontstaat, is erytrodermie. Naast een heftige huidontsteking, verwijden de bloedvaatjes zich hierbij massaal. De huid is rood, schilferig, warm en strak gespannen. De jeuk is hevig en de persoon in kwestie voelt zich meestal erg ziek. Als een groot deel van het lichaam is aangedaan, kan erytrodermie gevaarlijk zijn. Door de openstaande bloedvaatjes verdwijnt veel warmte; de huid voelt warm, maar de lichaamstemperatuur is laag. Daarnaast gaan veel vocht, mineralen en eiwit (door de schilfering) verloren. Als erytrodermie lang blijft bestaan, is de kans op ondertemperatuur, uitdroging en acuut nierfalen groot. Behandeling in het ziekenhuis is dan ook noodzakelijk.

Oorzaken van atopisch eczeem

Het is niet bekend waardoor atopisch eczeem precies veroorzaakt wordt. Erfelijke aanleg, een allergische reactie en een lage huidprikkeldrempel, spelen waarschijnlijk een belangrijke rol. Mensen met atopisch eczeem lijden vaak aan een allergie voor uiteenlopende stoffen. Op jonge leeftijd gaat het hierbij vooral om voedselallergieën, waarbij met name kippeneieren (eiwit), koemelk, pinda's, vis en schaaldieren een allergische huidreactie kunnen veroorzaken. Bij oudere kinderen en volwassenen lijkt er vaker sprake te zijn van een allergie tegen stoffen die worden ingeademd. Bekende voorbeelden zijn: huisstofmijt, huidschilfers van huisdieren, schimmel, delen van planten en bloemen, pollen, gras, bomen, dierlijke en plantaardige producten in kussens, dekbedden, dekens en vloerbedekking (veren, kapok, dons, wol).

Atopisch eczeem in de knieholte van een baby, als gevolg van een koemelkallergie / Bron: Mech, Wikimedia Commons (Publiek domein)

De huid van mensen met atopisch eczeem heeft een lagere huidprikkeldrempel. Dit betekent dat de huid gemakkelijker geïrriteerd raakt en gaat jeuken na contact met bepaalde stoffen. Huidontvettende middelen, zoals zeep en afwasmiddel, maken de kwetsbare huid nog droger en daardoor ontvankelijker voor eczeem. Ook water, wol, strakke kleding en droge lucht (vorst) hebben dit effect op de huid. Vochtige warmte, zon en zweet dat op de huid opdroogt kunnen prikkelend werken en de huid extra irriteren. Huidbacteriën kunnen eczeem uitlokken of verergeren. Vooral stafylokokken, die bij circa 90% van de mensen met atopisch eczeem op de huid voorkomen, zijn in dit verband berucht. Bij 'gezonde' mensen komen deze bacteriën in slechts 5% van de gevallen op de huid voor.

Ook psychische en lichamelijke factoren die van invloed zijn op de algemene weerstand, zoals emotionele stress, slaaptekort, oververmoeidheid en ziekten (met koorts), kunnen een eczeemaanval tot gevolg hebben.

Allergieonderzoek door de dermatoloog

De huisarts zal je meestal doorverwijzen naar de dermatoloog om de juiste diagnose te laten stellen. Deze laatste kan over het algemeen bij het zien van de huidafwijking vrij snel vaststellen dat het om (atopisch) eczeem gaat. Omdat een allergische reactie vaak een rol speelt in het ontstaan van atopisch eczeem, zal de dermatoloog vrijwel altijd een allergietest uitvoeren. Dit kan door middel van een plaktest, een priktest of een bloedonderzoek.

Priktest (allergieonderzoek) / Bron: Wolfgang Ihloff, Wikimedia Commons (GFDL)

Een plaktest wordt uitgevoerd wanneer er een vermoeden bestaat op een contactallergie. Hierbij wordt een aantal te testen stoffen onder pleisters op je rug geplakt. Na een paar dagen (meestal na 2 en 4 dagen) worden de pleisters verwijderd en wordt gekeken of één van de allergenen een ontstekingsreactie heeft veroorzaakt. Bij een reactie op de stoffen ontstaat op de plek roodheid en zwelling, en soms zelfs een blaar. Bij een vermoeden op een voedselallergie kan een priktest worden uitgevoerd. Hierbij wordt met een naaldje een kleine hoeveelheid van bepaalde stoffen in de huid geprikt. Na 15 tot 45 minuten wordt gekeken hoe je huid gereageerd heeft op de allergenen. Bij een rode zwelling rond het prikgaatje is er sprake van een allergische reactie. Hoe groter de zwelling, hoe erger de allergie voor de geteste stoffen.

Als aanvulling op de priktest of wanneer een priktest niet mogelijk is (door de uitgebreidheid van het eczeem of door medicijngebruik), wordt vaak een bloedtest uitgevoerd. In het bloed kunnen soms specifieke antistoffen tegen bepaalde allergische stoffen gevonden worden.

De behandeling: medicijnen en een goede huidverzorging

De behandeling van atopisch eczeem is gericht op het verminderen van de huidontstekingen en de jeuk. De aanleg om allergisch te reageren kan helaas niet worden weggenomen, waardoor atopisch eczeem dus niet kan worden genezen. Afhankelijk van de ernst van de klachten, de plaats op het lichaam waar het eczeem voorkomt en de leeftijd wordt gekozen voor een uitwendige behandeling (zalven), een inwendige behandeling (pillen) en lichttherapie.

Zalven met corticosteroïden of eiwitten (bijvoorbeeld tacrolimus en pimecrolimus) en teerzalven remmen de ontsteking en de jeuk. Bij een bacteriële of schimmelinfectie van de huid, kunnen eventueel desinfecterende, antibacteriële of antischimmelmiddelen aan de zalf worden toegevoegd.

Als de huidzalven onvoldoende effect hebben, worden vaak (aanvullend) tabletten voorgeschreven. Voorbeelden hiervan zijn antihistaminica, die de jeuk verminderen. Om de ontsteking te remmen zijn tabletten met corticosteroïden (bijvoorbeeld prednisolon) of vergelijkbare medicijnen (bijvoorbeeld cyclosporine of azathioprine) meestal noodzakelijk. Deze medicijnen onderdrukken de afweer. Als er sprake is van een bacteriële infectie, kan antibiotica worden voorgeschreven. Bij een ernstige virusinfectie worden soms antivirale middelen per infuus toegediend.

Soms helpen zowel de uitwendige als de inwendige behandeling niet genoeg. Bij zeer erge eczeemklachten kan dan gekozen worden voor lichttherapie.

Atopisch eczeem op de arm / Bron: Eisfelder, Wikimedia Commons (CC BY-SA-3.0)

Naast de medische behandeling is een goede huidverzorging van belang om eczeemaanvallen zo veel mogelijk te beperken: niet te vaak warm douchen of baden (maximaal 3 keer per week), geen zeep of geparfumeerde huidproducten gebruiken, de huid voorzichtig droogdeppen en goed insmeren met hypoallergene (parfumvrije) huidverzorgingsproducten. Om het aantal huidbacteriën (stafylokokken) te verminderen is het verstandig om je 1 tot 3 keer per week te wassen met desinfecterende wasemulsies. Vermijd hoge temperaturen en droge lucht. Deze kunnen de huid irriteren en jeuk veroorzaken. Droog de transpirerende huid goed af en draag geen afsluitende, slecht ademende of wollen kleding. Bescherm bij het afwassen de handen met katoenen én kunststofhandschoenen. Er zijn speciale verbandmiddelen en kledingstukken beschikbaar (Dermasilk®), waarin een antibacterieel middel is verwerkt. Deze middelen beschermen de huid en verminderen de jeuk, infectie en transpiratie. Voor jonge baby's bestaan speciale overalls, wantjes en voetjes (bijvoorbeeld Curaderm® Overall).

Stoffen of voedingsmiddelen die een allergische reactie veroorzaken dienen uiteraard (zoveel mogelijk) vermeden te worden.

Atopisch eczeem is over het algemeen een chronische huidaandoening en blijft dan ook het hele leven bestaan. In de meeste gevallen nemen de klachten op (langere) termijn echter wel af.