Veelvoorkomende oorzaken van koude handen en voeten

Koude handen en voeten komen veel voor. De klachten zijn voor de meeste mensen niet ernstig genoeg om er mee naar de huisarts te gaan, maar vervelend en zorgwekkend zijn ze wel. Zeker wanneer het probleem zich regelmatig voordoet en niet direct veroorzaakt lijkt te worden door een te lange (onbeschermde) blootstelling aan de kou. Een verslechterde bloedcirculatie speelt dan vaak een rol. Maar ook schommelende hormonen of een onderliggende ziekte kunnen leiden tot koude handen en voeten. Koude handen en voeten komen op alle leeftijden voor. Vrouwen hebben er vaker last van dan mannen. Bij ruim eenderde van de vrouwen speelt het probleem zelfs zeer regelmatig. Koude handen en voeten worden meestal veroorzaakt door een slechtere bloedsomloop. De klachten doen zich dan vooral voor bij een lagere omgevingstemperatuur. De bloedvaten in de huid trekken zich samen en er stroomt minder bloed naar de oppervlakte (huid) van je lichaam. Op die manier gaat er minder warmte verloren. Bij sommige mensen trekken de bloedvaatjes zich te sterk of te lang samen. De bloedtoevoer naar je handen en voeten neemt dan te veel af en ze worden koud.

Koude handen en voeten door een slechte doorbloeding

De bloedsomloop is de circulatie van het bloed door het lichaam via de aderen van en naar het hart. Een slechte bloedsomloop kan het gevolg zijn van een aandoening aan de (slag)aderen. De wand van de aderen kan ontsteken of dikker worden. De ader zelf kan (gedeeltelijk) verstopt raken of vernauwen door bijvoorbeeld een bloedpropje, cholesterol, vetten of nicotine. Nicotine zorgt ervoor dat de bloedvaten zich vernauwen en de stroperigheid van het bloed toeneemt. Vetten en cholesterol hechten zich aan de wand van de ader, waardoor deze langzaam dichtslibt. Een te hoog cholesterolgehalte in het bloed kan veroorzaakt worden door verkeerde voeding, maar ook door bijvoorbeeld suikerziekte. Diabetici hebben daarnaast abnormaal hoge bloedsuikerspiegels, waardoor de slagaderen extra vernauwen. Langdurig staan (spataderen), overgewicht, overmatig alcoholgebruik en een hoge bloeddruk verhogen het risico op het ontstaan van bloedstolsels in de aderen. In ernstige gevallen kan een aandoening aan de (slag)aderen leiden tot hartproblemen (angina pectoris of hartinfarct), een beroerte of een TIA. Tekenen van een slechte bloedsomloop zijn: koude handen en voeten, krampen in armen of benen, stijfheid, tintelingen of een zwak gevoel in de ledematen en spataderen. Als de doorbloedingsproblemen langere tijd aanhouden, kunnen verkleuringen van de huid en haaruitval optreden.

Koude handen en voeten (met verkleuringen) door onderliggende aandoening

Bij sommige mensen gaan de koude handen en voeten gepaard met verkleuringen van bijvoorbeeld vingers en tenen. In veel gevallen is er dan sprake van perniones (wintertenen of winterhanden). De kleinere bloedvaten reageren dan niet goed op temperatuursveranderingen. De oppervlakkige bloedvaatjes laten, wanneer je in een koude omgeving bent, minder bloed door. Dit is een normale reactie van het lichaam. De huid krijgt zo minder bloed toegevoerd, waardoor er ook minder warmte verloren gaat. Wordt de temperatuur van je huid te laag, dan openen de bloedvaatjes zich weer en kan de huid zich snel opwarmen. Bij perniones blijven de iets dieper gelegen bloedvaatjes echter te lang gesloten. De allerkleinste bloedvaatjes reageren hierop door zich maximaal te openen. Als gevolg hiervan ontstaan klachten als: extreem koude handen en voeten met rode tot donkerblauwe plekken. De plekken gloeien, tintelen, jeuken en doen pijn. Soms ontstaan er blaren, zweertjes of wondjes op de tenen of vingers, die een enkele keer zelfs flink kunnen ontsteken als gevolg van een bacteriële infectie. De plekken verdwijnen over het algemeen binnen een paar weken vanzelf weer. De exacte oorzaak van perniones is grotendeels onbekend. Mogelijk spelen erfelijkheid, roken en het gebruik van bepaalde geneesmiddelen een rol. Een enkele keer wordt de aandoening veroorzaakt door een onderliggende vaataandoening. Een bekend voorbeeld hiervan is het fenomeen of de ziekte van Raynaud.

Zo'n 5 tot 20% van de mensen lijdt aan het fenomeen van Raynaud. Hierbij trekken de kleine slagaders zich door kou of emoties soms ineens samen. De bloedstroom naar vooral voeten en handen vermindert hierdoor. De tenen en vingers worden eerst wit en koud. Door het gebrek aan zuurstof kleuren ze vervolgens blauw. Als de bloedstroom zich herstelt, worden de voeten en handen rood en gaan tintelen. Een duidelijke oorzaak kan vaak niet gevonden worden. Soms is het fenomeen van Raynaud het gevolg van het gebruik van bepaalde geneesmiddelen (bv. bètablokkers), aanhoudende trillingen (door bijvoorbeeld boren of kettingzagen) of een zware belasting van de vingers (bijvoorbeeld bij typisten en pianisten). In een kleine minderheid van de gevallen is er sprake van een ernstiger onderliggende ziekte (zoals arteriosclerose, kleine bloedstolsels of een auto-immuunziekte die het bindweefsel aantast). Vrij milde aanvallen, zonder onderliggende oorzaak, komen het meeste voor. Behandeling is in dat geval niet nodig.

Acrocyanose is het blauw of roodpaars verkleuren van handen en voeten (maar soms ook van de neus, oren en onderkaak). De lichaamsdelen voelen koud en klam aan en de klachten verergeren door de kou. De oorzaak is waarschijnlijk een verminderde doorbloeding van de handen en voeten door het samentrekken van de kleine bloedvaatjes. Acrocyanose kan op zichzelf voorkomen, maar kan ook een symptoom zijn van een onderliggende ziekte of aandoening. Voorbeelden hiervan zijn het fenomeen van Raynaud, hart- en vaatziekten, bloedarmoede en anorexia nervosa. Een enkele keer is acrocyanose een bijwerking van bepaalde medicijnen (waaronder tricyclische antidepressiva). Acrocyanose is een veelvoorkomende aandoening.

Hormonale oorzaken van koude handen en voeten

Meer dan de helft van de vrouwen tussen de 15 en 50 jaar heeft in meer of mindere mate last van het premenstrueel syndroom (PMS). PMS is een verzamelnaam voor klachten die bij vlak voor de menstruatie optreden. De meest waarschijnlijke oorzaak van PMS is dat het evenwicht tussen de vrouwelijke hormonen progesteron en oestrogeen in de 2e week van de cyclus afwezig is. Het progesterongehalte blijft meestal te laag, waardoor het aantal oestrogenen de overhand houdt. De symptomen die daar bij horen zijn: koude handen en voeten, een opgezet gevoel, opgezette borsten, gewichtstoename en hoofdpijn. Maar ook psychische klachten als stemmingswisselingen, huilbuien, angstigheid, nervositeit en prikkelbaarheid komen veel voor. Bijna alle vrouwen met PMS blijken een tekort te hebben aan vitamine B6. Deze vitamine is ondermeer betrokken bij de aanmaak van serotonine, een hormoon dat neerslachtigheid en angst bestrijdt. De serotoninespiegel bij vrouwen die lijden aan PMS is te laag, wat de psychische klachten kan verklaren. Kenmerkend voor het premenstrueel syndroom is dat de symptomen onmiddellijk na de menstruatie verdwijnen en er een klachtenvrije periode van minstens 7 dagen volgt. Er zijn veel verschillende behandelingen mogelijk bij PMS, variërend van diëten, hormoonbehandelingen en medicijnen tot (in extreme gevallen) het verwijderen van de baarmoeder en eierstokken.

Bij een te traag werkende schildklier (hypothyreoïdie) ontstaat er een tekort aan schildklierhormonen in het lichaam. De oorzaak is in verreweg de meeste gevallen gelegen in de schildklier zelf (primaire hypothyreoïdie). De schildklier is dan niet in staat om genoeg schildklierhormonen aan te maken. Een enkele keer is er sprake van een aandoening aan de hypofyse (die de werking van de schildklier reguleert) of de hypothalamus (die de werking van de hypofyse grotendeels reguleert). Hypothyreoïdie wordt meestal veroorzaakt door de ziekte van Hashimoto, een auto-immuunziekte waarbij de schildklier ontstoken raakt. De schildklier bepaalt het tempo waarin alle processen in ons lichaam plaatsvinden. Bij een te traag werkende schildklier verlopen die processen te langzaam. Het gevolg is ondermeer koude handen en voeten, een droge, koude en bleke huid, vermoeidheid, traagheid in denken en handelen, verstopping, overgewicht, hese stem, spierzwakte, kortademigheid, concentratieproblemen en depressie. Ongeveer 10% van de mensen lijdt aan hypothyreoïdie.

Maatregelen tegen koude handen en voeten

Koude handen en voeten kunnen ook (simpelweg) veroorzaakt worden door knellende (hand)schoenen. Het bloed kan dan niet optimaal doorstromen. Hetzelfde geldt wanneer je te lang in dezelfde houding zit of staat. Door te weinig beweging is de doorbloeding onvoldoende en worden de handen en voeten koud. Op maat gemaakte steunzolen kunnen eveneens leiden tot koude voeten, omdat de voet te weinig kan bewegen.

Het hebben van koude handen en voeten is meestal een relatief onschuldig verschijnsel. Wanneer de klachten echter erg vervelend zijn of verergeren, of wanneer zich – naast de koude handen en voeten - nog andere klachten voordoen, is het verstandig om naar de huisarts te gaan. In de meeste gevallen is het echter voldoende om de bloedcirculatie extra te stimuleren. Meer bewegen en vaker lopen vergroten de kans op warme handen en voeten. Ook wollen sokken verbeteren de bloedcirculatie. Synthetische sokken hebben juist een negatief effect. Tot slot kunnen een regelmatige massage, wisselbaden en het dragen van goed passende (hand)schoenen de klachten verminderen.

Lees verder

• Wintertenen en winterhanden: een pijnlijk ongemak