InfoNu.nl > Mens en Gezondheid > Aandoeningen > Ziekte van Parkinson: Neurologische aandoening met bevingen

Ziekte van Parkinson: Neurologische aandoening met bevingen

Ziekte van Parkinson: Neurologische aandoening met bevingen Bij de ziekte van Parkinson sterven om onbekende redenen bepaalde hersencellen af die de beweging en coördinatie reguleren. De neurologische aandoening leidt bijgevolg tot een breed en variabel patroon van motorische problemen zoals trillen (tremor) en problemen met lopen en bewegen, maar ook tot niet-motorische stoornissen zoals pijn en dementie. De progressieve ziekte is te behandelen met tal van medicijnen en soms chirurgie, met mogelijk ook diverse bijwerkingen. Daarnaast zijn allerlei tips voorhanden om het leven van patiënten met de ziekte te vergemakkelijken. De aandoening resulteert meestal na lange tijd in de dood. In 1817 beschreef de Engelse arts James Parkinson (1775–1824) deze aandoening voor het eerst in de medische literatuur.

Synoniemen

Bekende synoniemen voor de ziekte van Parkinson zijn:
  • morbus parkinson
  • paralysis agitans
  • idiopathisch parkinsonisme

Epidemiologie van neurologische aandoening

De ziekte van Parkinson is een wereldwijde aandoening met een prevalentie van 150/100 000. De aandoening is één van de meest voorkomende problemen bij ouderen. In negentig procent van de gevallen zijn vijftigplussers aangetast. Ongeveer tien procent van de patiënten is jonger dan vijftig jaar. Mannen zijn vaker dan vrouwen aangetast door de neurologische aandoening. Bij kinderen treedt de ziekte van Parkinson zelden op.

Oorzaken van ziekte van Parkinson

Er zijn weinig echte aanwijzingen voor de oorzaak van de ziekte van Parkinson. De oorzaak zijn stoornissen van het extrapiramidale systeem (motorische zenuwbanen). Hierbij treedt een degeneratie op van de gepigmenteerde neuronen in de substantia nigra (een pigmenthoudende kern in de middenhersenen), met als gevolg een dopaminetekort. Zenuwcellen gebruiken de hersenstof dopamine om de spierbeweging onder controle te houden. Omdat de hersencellen die dopamine produceren langzaam afsterven, krijgen de cellen die de beweging besturen geen berichten om naar de spieren sturen. Hierdoor is het moeilijk om de spieren te beheersen. Na verloop van tijd verergert deze schade. Waarom de cellen afsterven, is niet geweten anno januari 2018.

Risicofactoren

De relatief uniforme wereldwijde prevalentie wijst er op dat een omgevingsfactor wellicht niet verantwoordelijk is voor de totstandkoming van de aandoening.

Encephalitis lethargica

Overlevenden van een epidemie van encephalitis lethargica (slaapziekte) in de vroege twintigste eeuw ontwikkelden soms ernstig parkinsonisme (sommige symptomen van de ziekte van Parkinson en andere neurologische symptomen). De ziekte van Parkinson is echter vermoedelijk niet gerelateerd aan een infectieus agens.

Genetische factoren

De ziekte van Parkinson is veelal niet familiair, maar in sommige families start de ziekte van Parkinson vroeg. Mutaties (wijzigingen) in het parkinegen op chromosoom 6 zijn aanwezig bij families die lijden aan de autosomaal recessieve vorm van de ziekte van Parkinson en enkele jonge schijnbaar sporadische gevallen. Parkin-mutaties zijn waarschijnlijk verantwoordelijk voor de meeste patiënten met de ziekte van Parkinson waarbij de ziekte gestart is voor veertigjarige leeftijd. Mutaties van het a-synucleïne-gen en ubiquitine carboxyl-terminale hydrolase L1 (UCHL1), respectievelijk op chromosomen 2p13 en 4p14-16.3, zijn ook verantwoordelijk voor enkele van deze gevallen. De relevantie voor de veel voorkomende sporadische oudere patiënten met de ziekte van Parkinson blijft onduidelijk.

Door te roken komt de ziekte van Parkinson minder snel tot stand / Bron: Geralt, PixabayDoor te roken komt de ziekte van Parkinson minder snel tot stand / Bron: Geralt, Pixabay

Nicotine

Verschillende epidemiologische studies bevestigen dat de ziekte van Parkinson minder snel voorkomt bij tabaksrokers dan bij levenslange niet-rokers. Het is echter niet de bedoeling dat mensen gaan roken om de neurologische aandoening te voorkomen; roken leidt namelijk tot tal van gezondheidsproblemen zoals bijvoorbeeld een rokershoest of longkanker.

Symptomen: Verlies van beweging en coördinatie en bevingen

De ziekte van Parkinson resulteert in hoofdzakelijk twee grote hoeveelheden van symptomen. Enerzijds heeft de patiënt problemen met het bewegingsvermogen hetgeen resulteert in motorische problemen zoals trillen en stijve spieren. Anderzijds ervaart de patiënt met de progressieve neurologische aandoening niet-motorische symptomen, zoals pijn, een verlies van geur en dementie. Doordat de ziekte verergert, is het na verloop niet meer mogelijk om voor zichzelf te zorgen. Een grote variëteit aan klachten is mogelijk, maar patiënten krijgen niet altijd te maken met alle tekenen. Het is evenmin mogelijk om de ernst vooraf te voorspellen of hoe snel de ziekte zal evolueren. Zo is het mogelijk dat een patiënt bijvoorbeeld lichte bevingen ervaart maar wel ernstige dementie heeft. Een andere patiënt heeft grote bevingen maar heeft geen denk- of geheugenproblemen.

De ziekte kenmerkt zich door een combinatie van onder andere volgende tekenen:
  • balans- en coördinatieproblemen (ataxie) en loopstoornissen
  • bevende benen
  • blikkrampen
  • bradykinesie (langzame bewegingen en reflexen)
  • constipatie
  • een depressie
  • een kleiner handschrift
  • een lage bloeddruk bij het rechtstaan (orthostatische hypotensie)
  • een maskergelaat (amimie)
  • een gebogen houding
  • een verlies van geur (hyposmie)
  • een verhoogde talgafscheiding (‘zalfgezicht’)
  • geheugenstoornissen
  • het fenomeen van Wartenberg (tijdens het lopen worden de armen niet meebewogen)
  • het tandradfenomeen (gevoel van ‘met horten en stoten’-weerstand tijdens passieve beweging van een gewricht)
  • kinesia paradoxa (veel bewegen en veel praten bij sterke emoties)
  • langzame tremor (bevingen) in de handen toenemend bij emotie met typische bewegingen van de vingers (vaak aan één zijde van het lichaam bijvoorbeeld in één hand)
  • oogproblemen
  • slaapproblemen
  • smaakveranderingen zoals een metaalsmaak in de mond
  • spraakstoornissen
  • pijn
  • propulsie (plotselinge versnelling van een voorwaartse beweging (met neiging tot vallen) of van de spraak, en niet kunnen stoppen ) en retropulsie (neiging om achterover te vallen)
  • slikproblemen
  • speekselvloed / kwijlen (ptyalisme)
  • spierstijfheid (rigiditas), vooral van de armen en benen
  • zwaar aanvoelende benen

Cognitieve veranderingen
Een cognitieve achteruitgang treedt mogelijk vroeg bij de aandoening op en is zelden afwezig in een gevorderd stadium. Een depressie, angst en vermoeidheid komen vaak voor.

Gastro-intestinale en andere symptomen
Patiënten met de ziekte van Parkinson krijgen te maken met constipatie (soms een vroeg symptoom), brandend maagzuur, slikproblemen en gewichtsverlies. Urineproblemen komen vaak voor, vooral bij mannen. De huid is vettig en patiënten transpireren overmatig (hyperhidrose) en ook tijdens de nacht (nachtzweten).

Houdings- en loopveranderingen
Bukken is kenmerkend bij patiënten met de aandoening. De gang wordt haastig (feestelijk) en schuifelend met een armzwaai. Het evenwicht verslechtert, maar toch behoudt het gangwerk. Vallen en kantelen als een vallende boom, komen vaak voor in latere stadia.

Spraak
De spraak is aanvankelijk monotoon en gaat over naar een bemoeilijkte spraak, wat het resultaat is van akinesie (bewegingloosheid), tremor (bevingen), neurogeen stotteren en rigiditeit (stijfheid) van de spieren. Uiteindelijk gaat de spraak verloren (anartrie).

Stijfheid
Spier- en gewrichtsstijfheid ontwikkelt zich tijdens het maken van bewegingen en is gelijk in de tegenovergestelde spiergroepen. Deze toename in spanning is meestal meer uitgesproken aan één zijde en aanwezig in de nek en axiale spieren (spieren rond de lengteas). De spier- en gewrichtsstijfheid is gemakkelijker te voelen wanneer een gewricht langzaam en voorzichtig wordt bewogen; de spanning neemt toe als de tegenovergestelde arm actief beweegt. Wanneer stijfheid optreedt in combinatie met tremor, ontstaat het tandradfenomeen.

Tremor
De karakteristieke 4-7 Hz tremor in rust (bewegingen tussen duim en wijsvinger in rust) neemt meestal af bij het bewegen. Tremor is in het begin vaak asymptomatisch.

Vertraging of verlies van beweging
Een vertraging van de beweging (bradykinesie) of een verlies van de beweging (akinesie) is een bijkomende beperking, die losstaat van de stijfheid. De patiënt heeft moeite met het initiëren van een beweging. Snelle fijne vingerbewegingen, zoals het bespelen van een piano, worden traag en trillerig. Door de beperkte gezichtsbewegingen ontstaat een maskerachtig gelaat dat doet denken aan neerslachtigheid. De frequentie van het spontaan oogknipperen neemt bovendien af wat resulteert in blikkrampen. De combinatie van tremor (bevingen), spierstijfheid en akinesie (onbeweeglijkheid) ontwikkelt zich langzaam, gedurende maanden of meerdere jaren, samen met veranderingen in houding. Vaak voorkomende symptomen zijn tremor en traagheid (bradykinesie). De ledematen en gewrichten voelen stijf en zijn pijnlijk. Fijne bewegingen worden geleidelijk moeilijker. De traagheid zorgt ervoor dat patiënten problemen ervaren om vanuit een stoel recht te staan of dat patiënten niet meer goed uit bed kunnen stappen. Familieleden merken vaak andere kenmerken op: traagheid en een onbewogen gezicht.

Diagnose en onderzoeken

Voor het stellen van de diagnose kijkt de arts meestal naar het algehele uiterlijk. Een laboratoriumtest is namelijk niet voorhanden voor het stellen van de diagnose van de ziekte van Parkinson. Een standaard MRI-scan is in eerste instantie normaal. Omdat geen enkel bloedonderzoek, urineonderzoek of een scan uitsluitsel geeft over de diagnose, voert de arts een dopamine transporter scan (DAT-scan) uit. Dit beeldvormend onderzoek onthult abnormale resultaten, maar het is wel lastig om de ziekte van Parkinson te onderscheiden van andere akinetische-rigide syndromen (syndromen van bewegingloosheid-stijfheid), zoals de ziekte van Alzheimer, multi-infarctdementie, complicaties van een herhaald hoofdletsel en late effecten van ernstige hypoxie of CO-vergiftiging. Vertragingen komen tevens voor bij hypothyreoïdie (een vertraagde werking van de schildklier) en bij een depressie. De bevestiging van de diagnose gebeurt door een goede reactie van de patiënt op het medicijn ‘Levodopa’.

Diverse medicijnen zijn inzetbaar / Bron: Stevepb, PixabayDiverse medicijnen zijn inzetbaar / Bron: Stevepb, Pixabay

Behandeling met medicatie

De ziekte van Parkinson is niet te genezen maar een symptomatische en ondersteunende behandeling is wel mogelijk. De arts vermijdt het voorschrijven van geneesmiddelen totdat deze klinisch noodzakelijk zijn door de vertraagde ongewenste effecten. De medicijnen werken voor sommige patiënten beter dan voor anderen. Mogelijk moet de arts hierdoor experimenteren met het gekozen medicijn en/of de doses.

Oudere behandelingen

Oudere behandelingen zoals antimuscarinica, zoals bijvoorbeeld trihexyphenidyl (benzhexol), hielpen weinig en zorgden vaak voor verwardheid. Ze zijn nog wel inzetbaar bij ernstige bevingen.

Levodopa

De arts combineert levodopa met een aromatische aminozuurdecarboxylaseremmer - benserazide (co-beneldopa, zoals Madopar) of carbidopa (co-careldopa, zoals Sinemet). De decarboxylase-remmer vermindert perifere bijwerkingen, voornamelijk misselijkheid, van levodopa en zijn metabolieten. De behandeling met levodopa wordt geleidelijk verhoogd. De meerderheid van de patiënten met de ziekte van Parkinson ervaart aanvankelijk een aanzienlijke verbetering met levodopa.

Ongewenste effecten van levodopatherapie
Misselijkheid, braken en diarree zijn de meest voorkomende directe symptomen van een overdosis levodopa. Verwardheid, gevormde visuele pseudo-hallucinaties en chorea komen ook voor. Wel zijn er complexe problemen met langdurige therapie. Na enkele jaren wordt levodopa geleidelijk ineffectief, zelfs bij toenemende doses. Naarmate de behandeling voortschrijdt, ontwikkelen zich episodes van immobiliteit (bevriezing). Valpartijen komen vaak voor. Fluctuatie als reactie op levodopa komt ook naar voren, het effect ervan wordt in- en uitgeschakeld, waardoor bevriezing wordt afgewisseld met door het medicijn geïnduceerde dyskinesieën (moeilijke bewegingen), chorea (optreden van plotse, snelle, bruuske, onwillekeurige en ongecoördineerde bewegingen met grote reikwijdte) en dystonische bewegingen (bewegingsstoornis met spierkrampen en contracties). De werkingsduur van Levodopa vermindert, dyskinesieën worden enkele uren na een dosis prominent. De patiënt begint te lijden aan een chronische door levodopa geïnduceerde bewegingsstoornis. Levodopa verandert de natuurlijke progressie van de ziekte van Parkinson niet. Na ongeveer vijf jaar behandeling heeft ongeveer de helft van de patiënten met de ziekte van Parkinson last van milde tot ernstige ongewenste effecten van levodopa. De meer verontrustende problemen zijn vaak grotendeels onoplosbaar. De arts behandelt deze complicaties met:
  • apomorfine door subcutane pomp
  • catechol-O-methyltransferase (COMT)-remmers (entacapon en tolcapon) voorkomen de perifere afbraak van levodopa, waardoor de arts lagere doses kan gebruiken
  • dopaminerge agonisten worden toegevoegd of vervangen levodopa.
  • een verkorting van de interval tussen levodopa-doses en een verhoging van elke dosis
  • monoamine oxidase B-remmers zijn inzetbaar om de fluctuaties aan het einde van de dosis met levodopa weg te werken.

Dopamine receptoragonisten

Dopamine-receptoragonisten zijn in het algemeen minder effectief dan levodopa bij de behandeling van symptomen, maar veroorzaken minder late ongewenste dyskinesieën. Er is variatie in de klinische praktijk tussen het gebruik van levodopa en dopamine receptoragonisten. Vaak gebruikt de arts eerst receptoragonisten (vóór levodopa) bij patiënten onder de 65 jaar, en zet hij levodopa in eerste instantie in voor oudere patiënten.

Apomorfine

Apomorfine is een medicijn dat schommelingen in reactie op levodopa oplost. Bekwame verpleging is nodig om patiënten en familieleden te trainen om met de pomp om te gaan. Braken is gebruikelijk. Hemolytische anemie is een ongewoon neveneffect.

Neuropsychiatrische aspecten

Cognitieve stoornissen en depressies komen vaak voor naarmate de ziekte van Parkinson vordert. SSRI's (selectieve serotonineheropnameremmers) zijn antidepressiva die de arts bij voorkeur voorschrijft voor de behandeling van een depressie. Tricyclische antidepressiva (bijvoorbeeld amitriptyline) hebben extrapiramidale bijwerkingen. Type A MAO-remmers (bijvoorbeeld fenelzine) zijn gecontraïndiceerd met levodopa. Alle antiparkinsongeneesmiddelen veroorzaken mogelijk visuele hallucinaties (zien van onechte beelden), vooral 's nachts, en verergeren de cognitieve stoornissen.

Andere geneesmiddelen

Antioxiderende verbindingen zoals vitamine C en E zijn mogelijke neuroprotectieve middelen worden soms ingezet, maar hun werking is niet effectief bewezen. Amantadine, oorspronkelijk op de markt gebracht als een antiviraal medicijn (middel dat werkt tegen een virale infectie), heeft af en toe een bescheiden effect op de ziekte van Parkinson. Rasagiline en Rivastigmine helpen bij cognitieve veranderingen en mogelijk bij de bewegingsstoornis.

Chirurgische behandeling

Neurochirurgie (chirurgie aan het hersengebied) biedt nog steeds effectieve, zij het tijdelijke verbetering van tremor en dyskinesie met minimale verlichting van bradykinesie. Deep brain stimulation wordt steeds vaker gebruikt, soms met een zeer grote verbetering.

Ergotherapie, fysiotherapie en fysieke hulpmiddelen

Ergotherapie
Ergotherapie lost bepaalde problemen op. Daarnaast krijgt de patiënt praktische hulp en begeleiding inzake:
  • bad: antislipmat
  • bestek: goede handgrepen zijn nuttig
  • huis: valpartijen voorkomen door dingen te verwijderen waarover de patiënt kan struikelen, alle voorwerpen snel kunnen nemen zonder op een stoel te moeten staan of lang te moeten zoeken
  • hulp: draadloze telefoon / gsm met grote en duidelijke knoppen, ketting of armband of ander systeem met noodknop
  • kleding: geen ritsen, onhandige knopen en schoenen met veters
  • leuningen: in de buurt van toilet, douche en bad
  • schoenen: gemakkelijk te dragen schoenen met zachte zolen
  • stoelen: hoge rechtopstaande stoelen in plaats van diepe, lage stoelen
  • verlichting: een goede verlichting is nodig, vooral in gangen
  • vloeren: vinyl is veiliger dan losse vloerkleden, de vloer moet gelijkmatig zijn

Daarnaast zijn zeker in een later stadium loophulpmiddelen (wandelstok, looprek, rollator, scooter, rolstoel, …) nuttig.

Fysiotherapie
Aangezien ook de lichaamshouding, loopgang en spieren aangetast zijn, krijgt de patiënt diverse oefeningen en trainingen om te werken aan de balans, het grijpen, de lichaamshouding, het reiken, het uithoudingsvermogen, ... Daarnaast leert de patiënt met oefeningen hoe hij zich uit het bed moet rollen, of hoe hij moet rechtstaan vanuit een zittende positie en weer kan gaan zitten.

Prognose

De ziekte van Parkinson verslechtert in de loop van de jaren, beginnend als milde symptomen die geleidelijk progressief zijn. Remissies zijn onbekend, behalve voor zeldzame, opmerkelijke kortstondige perioden. Deze treden op bij momenten van emotie, angst of opwinding, wanneer de patiënt gedurende seconden of minuten snel kan bewegen en praten. Terwijl bradykinesie en tremor verergeren, blijft de kracht normaal totdat de immobiliteit eveneens verergert en het beoordelen van de kracht bemoeilijkt is. De snelheid van de progressie is zeer variabel, met een goedaardige vorm die over meerdere decennia loopt. Meestal is het verloop meer dan 10-15 jaar, met de dood als gevolg van bronchopneumonie (ontsteking van luchtpijpvertakkingen en longen) met immobiliteit en cognitieve stoornissen.

Lees verder

© 2018 - 2019 Miske, het auteursrecht (tenzij anders vermeld) van dit artikel ligt bij de infoteur. Zonder toestemming van de infoteur is vermenigvuldiging verboden. Deze informatie is van informatieve aard en geen vervanging voor professioneel medisch advies. Raadpleeg bij medische problemen en/of vragen altijd een arts.
Gerelateerde artikelen
Wat is Parkinson en wat zijn de verschijnselen?Wat is Parkinson nou precies? Binnen Nederland komt Parkinson voornamelijk voor bij personen boven de 50 jaar. Verschijn…
De Ziekte van ParkinsonDe Ziekte van ParkinsonBij de ziekte van Parkinson sterven er bepaalde cellen af in de hersenen. Bij ieder mens maken de hersenen de stof 'dopa…
Parkinson: de geschiedenisDe ziekte van Parkinson is een van de meest voorkomende ziekten van het zenuwstelsel, het is daarom ook geen zeldzame zi…
Parkinson ziekteParkinson is een hersenaandoening waarbij een kleine groep cellen in de hersenen beschadigt en afsterft. Parkinson ontst…
Grotere kans op parkinson door zuivel met laag vetgehalteGrotere kans op parkinson door zuivel met laag vetgehalteWat is de relatie tussen zuivel en de ziekte van Parkinson? Uit meerdere onderzoeken blijkt er een verhoogde kans bij de…
Bronnen en referenties
  • Geraadpleegd op 3 januari 2018:
  • Coëlho, Medisch Zakwoordenboek, digitale editie, versie 2010
  • How Parkinson’s Disease Progresses, https://www.webmd.com/parkinsons-disease/guide/parkinsons-disease-progression#1
  • Idiopathic Parkinson's disease, boek: Clinical Medicine, Door: Parveen Kumar, Michael Clark, Uitgever: Elsevier, ISBN: 9780702029936, blz. 1145-1148
  • Parkinson, http://fysiowarmond.nl/parkinson/
  • Parkinson disease – Discharge, https://medlineplus.gov/ency/patientinstructions/000394.htm
  • Parkinson disease, https://medlineplus.gov/ency/article/000755.htm
  • Parkinson’s disease: summary of updated NICE guidance, http://www.bmj.com/content/358/bmj.j1951
  • Parkinson's disease: How toxic proteins damage healthy brain cells, https://www.medicalnewstoday.com/articles/320399.php
  • Parkinson's stages: Signs and symptoms, https://www.medicalnewstoday.com/articles/320476.php
  • Retropulsie, http://www.encyclo.nl/begrip/retropulsie
  • What Causes Parkinson's Disease?, https://www.webmd.com/parkinsons-disease/guide/parkinsons-causes#1
  • Ziekte van Parkinson, https://nl.wikipedia.org/wiki/Ziekte_van_Parkinson
  • Afbeelding bron 1: Geralt, Pixabay
  • Afbeelding bron 2: Stevepb, Pixabay

Reageer op het artikel "Ziekte van Parkinson: Neurologische aandoening met bevingen"

Plaats als eerste een reactie, vraag of opmerking bij dit artikel. Reacties moeten voldoen aan de huisregels van InfoNu.
Meld mij aan voor de tweewekelijkse InfoNu nieuwsbrief
Ik ga akkoord met de privacyverklaring en ben bekend met de inhoud hiervan
Infoteur: Miske
Laatste update: 16-04-2019
Rubriek: Mens en Gezondheid
Subrubriek: Aandoeningen
Special: Hersenaandoeningen
Bronnen en referenties: 15
Medische informatie…
Deze informatie is van informatieve aard en geen vervanging voor professioneel medisch advies. Raadpleeg bij medische problemen en/of vragen altijd een arts.
Schrijf mee!