Hersentumor: symptomen, verschijnselen, levensverwachting

Een hersentumor is celwoekering of abnomarle celgroei in de hersenen. Er bestaan kwaadaardige en goedaardige hersentumoren. Hersentumoren kunnen in de hersenen zelf ontstaan zijn, of elders in het lichaam waarna het is uitgezaaid naar de hersenen. De symptomen en klachten die optreden bij een hersentumor kunnen sterk variëren en zijn in sterke mate afhankelijk van de plaats in de hersenen waar de tumor zich bevindt, maar ook van de grootte van de tumor en de groeisnelheid.

Hersentumor

• Hersentumor - inleiding
• Vóórkomen primiare hersentumoren
• Tumorgraden
• Oorzaken primaire hersentumor
• Klachten en symptomen hersentumor
• Diagnose hersentumor
• Behandeling hersentumor
• Prognose: levensverwachting en overlevingskans hersentumor

Hersentumor - inleiding

Een hersentumor is celwoekering of abnomarle celgroei in de hersenen. Er bestaan veel soorten hersentumoren. Sommige hersentumoren zijn goedaardig (benigne) en sommige hersentumoren zijn kwaadaardig (maligne). Hersentumoren kunnen in de hersenen zelf ontstaan zijn (primaire hersentumoren), of elders in het lichaam waarna het is uitgezaaid (metastasering) naar de hersenen (hersenmetastasen of secundaire hersentumoren). Hersenmetastasen komen veel vaker voor dan primaire hersentumoren. Alle vormen van kanker kunnen in principe uitzaaien naar de hersenen, maar tumoren die regelmatig aanleiding geven tot hersentumoren zijn:

• borstkanker;
• longkanker; en
• kwaadaardige huidkanker (melanoom).

Secundaire hersentumoren zijn uitzaaiingen afkomstig uit een ander deel van het lichaam en zijn per definitie kwaadaardig. Het meest voorkomende type primaire kwaadaardige hersentumor ontstaat uit steuncellen van het hersenweefsel (gliacellen), een zogeheten 'glioma'. Een kenmerk van een glioom is dat deze vrijwel nooit uitzaait. Het kwaadaardige van een glioom is gelegen in het feit dat deze diffuus in het omliggende hersenweefsel groeit en dat een glioom bijna altijd weer terugkomt. De meest voorkomende goedaardige hersentumor ontstaat vanuit de hersenvliezen en wordt 'meningeoom' genoemd.

De behandeling van een hersentumor is afhankelijk van het type hersentumor, de grootte en de locatie.

Vóórkomen primiare hersentumoren

In tegenstelling tot hersenmetastasen, zijn primaire hersentumoren een zeldzaam verschijnsel. In Nederland wordt jaarlijks bij ongeveer 1.000 mensen een kwaadaardige primaire hersentumor vastgesteld en bij ongeveer 7.000 mensen wordt een
hersenmetastase vastgesteld.[1] Ongeveer 500 mensen krijgen jaarlijks te horen dat ze een goedaardige hersentumor hebben.

Tumorgraden

De wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft de kwaadaardigheid of agressiviteit van gliomen ingedeeld in vier graden. Er worden laaggradige (graad 1 en 2) en hooggradige (graad 3 en 4) gliomen onderscheiden. Graad 4 (glioblastoma multiforme) maakt 70% van alle gevallen uit. Hooggradige gliomen kenmerken zich door een snelle en ongeremde groei. Laaggradige gliomen groeien daarentegen langzaam. Op basis van microscopisch onderzoek van een stukje tumorweefsel, stelt de patholoog het type en de graad van de tumor vast. Dit is van belang voor het vaststellen van de behandeling, het verloop van de ziekte en de prognose.

Oorzaken primaire hersentumor

Over de oorzaken van een primaire hersentumor is niets met zekerheid bekend. Er kunnen wel een aantal risicofactoren worden onderscheiden:

• Hersentumoren komen vaker voor bij mensen met een blanke huidskleur, uitgezonderd een meningeoom (een gezwel dat uitgaat van het hersenvlies), die het vaakst voorkomt bij mensen met een zwarte huidkleur.

• Het risico op een hersentumor neemt toe naarmate iemand ouder wordt. Hersentumoren komen het meest voor bij oudere volwassenen. Desalniettemin kan een hersentumor op elke leeftijd optreden. En bepaalde vormen van hersentumoren, zoals medulloblastomen (een kwaadaardige hersentumor in het onderste deel van de hersenstam), komen vrijwel uitsluitend bij kinderen voor.

• Blootstelling van de hersenen aan röntgenstralingstraling geeft een verhoogd risico op een hersentumor. Uit onderzoek blijkt dat men van laagfrequente elektromagnetische straling (straling uit een mobiel telefoontje of rond hoogspanningskabels), geen verhoogd risico hoeft te verwachten.

• Blootstelling aan chemische stoffen op het werk. Heden ten dage zijn de veiligheidsnormen in de chemische industrie en het milieu in Westerse landen van dien aard, dat blootstelling van werknemers aan hoge doses chemicaliën gering is.

• Een klein deel van de hersentumoren komen voor bij mensen met een familiegeschiedenis van hersentumoren of een familiegeschiedenis van genetische syndromen die het risico op hersentumoren te verhogen.

Klachten en symptomen hersentumor

De symptomen en klachten die optreden bij een hersentumor kunnen sterk variëren en zijn in sterke mate afhankelijk van de plaats in de hersenen waar de tumor zich bevindt, maar ook van de grootte van de tumor en de groeisnelheid. Hersentumoren kunnen de volgende klachten veroorzaken:

• Hoofdpijn als gevolg van drukverhoging in de hersenen. Deze hoofdpijn treedt vooral op bij activiteiten die zelf ook drukverhogend zijn, zoals bukken, niezen en persen. Dit kan gepaard gaan met misselijkheid en braken. Kenmerkend voor een hersentumor is hoofdpijn in de ochtend. Centraal staat een diffuse, bonzende hoofdpijn. Dit gaat vaak gepaard met wat 'projectielbraken' wordt genoemd: heftig braken zonder misselijkheid.

• Psychische veranderingen, zoals trager worden of juist psychische en verbale ongeremdheid.

• Uitvalsverschijnselen zoals krachtsverlies of verlammingsverschijnselen in arm of been, spraakstoornissen en concentratie- en geheugenstoornissen.

• Epileptische aanvallen (bij tumoren in de temporale hersenkwab), waarbij de persoon in kwestie last heeft van een 'vreemde vieze reuk en smaak'.[2]

• Bloeding in een tumor, welke soms moeilijk is te onderscheiden van een gewone hersenbloeding.

Diagnose hersentumor

Beeldvormende technieken als de CT-scan en de MRI-scan, kunnen worden gebruikt om de omvang, de plaats en de vermoedelijke aard van een hersentumor vast te stellen. Volledige zekerheid kan worden verkregen door middel van weefseldiagnostiek. Deze weefseldiagnose levert gegevens op over het type en de graad van de tumor. Ander onderzoek, zoals een EEG in geval van epileptische aanvallen, wordt alleen verricht als daar aanleiding toe is.

Behandeling hersentumor

Behandeling kan bestaan uit:

• Neurochirurgie. In veel gevallen is het wenselijk dat de neurochirurg zo veel mogelijk van de tumor verwijdert en bij voorkeur de gehele tumor. Dit is niet altijd mogelijk, omdat de tumor in de buurt ligt van vitale hersendelen, of verstrengeld is met het omliggende gezonde hersenweefsel. Daarna vindt weefseldiagnose plaats, welke medebepalend is voor het verdere behandelplan.

• Bestraling (radiotherapie). Vaak is nabehandeling nodig met bijvoorbeeld radiotherapie, zeker wanneer de tumor niet volledig operatief te verwijderen is. Bestraling kan gecombineerd plaatsvinden met chemotherapie.

• Chemotherapie. Dit betreft de toediening van geneesmiddelen die de groei van kwaadaardige cellen afremmen. Het blijkt dat over het algemeen hersentumoren niet erg gevoelig blijken te zijn voor chemotherapie. Chemotherapie wordt in veel gevallen alleen gegeven als palliatieve behandeling bij tumorgroei nadat eerder neurochirurgie en radiotherapie heeft plaatsgevonden. Onderzoek heeft uitgewezen dat het ok nuttig kan zijn om chemotherapie al in een eerder stadium in te zetten bij de behandeling van patiënten met een glioblastoma multiforme.[3]

Prognose: levensverwachting en overlevingskans hersentumor

Bij een pilocytaire astrocytoom (graad I glioom) - vrijwel alleen kinderen - genezen de meeste patiënten na een radicale resectie. Bij graad 2 ‘laaggradige’ gliomen bij volwassenen overlijdt ongeveer 50% van de patiënten binnen 10 jaar. Veel patiënten houden last van epilepsie en cognitieve problemen. Het glioblastoma multiforme (GBM), heeft een slechte prognose van minder dan 1 jaar. De prognose van patiënten met een hersenmetastase is bijna altijd ongunstig. Het blijkt dat alleen bij patiënten met een hersenmetastase waarbij er géén andere uitzaaiingen zijn elders in het lichaam, een operatieve verwijdering gevolgd door radiotherapie een langdurige overleving geeft, dat wil zeggen dat zij een levensverwachting hebben van 11 maanden.[4]

Naast de tumorgraad, zijn de conditie van de patiënt en de leeftijd belangrijke prognostische factoren. De overlevingskans bij hersentumoren is vooral zo klein, doordat de tumoren vaak pas in een laat stadium worden ontdekt en de gezwellen vaak moeilijk te behandelen zijn.

Klik hier voor een special over hersentumoren en klik hier voor een special over kanker.

Noten

1. Visser O.: What is cancer? Epidemiology of benign CNS tumours. In: Stalpers LJA, Dirven C, Boogerd W (eds.). Proceedings of the 66th oncology day on benign brain tumours. Amsterdam: The Netherlands Cancer Institute, 2008.
2. Stalpers LJA, Dieleman EMT, van Westing BRH, Postma TJ, van Furth WR. Diagnose en behandeling van hersentumoren. Ned Tijdschr Tandheelkd 2009;116:202-20.
3. Ibid.

Lees verder

• Hoofdpijn voorhoofd, achterhoofd, achter de ogen, vanuit nek
• Abces: hersenabces en kaakabces en vele andere abcessen
• Epilepsie (epileptische aanval): symptomen en behandeling
• Tinnitus, oorsuizen: oor geluiden genezen en behandeling
• Braken, overgeven, misselijkheid: baby, kinderen, volwassene