Colitis ulcerosa: klachten, behandeling, voeding en dieet

Colitis ulcerosa is een chronische ontsteking van de dikke darm. Colitis ulcerosa is nauw verwant aan de ziekte van Crohn, een andere chronische inflammatoire darmziekte. De precieze oorzaak van colitis ulcerosa is nog niet bekend. Colitis ulcerosa wordt beschouwd als een auto-immuunziekte. Veelvoorkomende symptomen zijn diarree, vaak gepaard met bloed en slijm en buikpijn. Colitis ulcerosa wordt behandeld met zowel medicijnen als chirurgie.

Colitis ulcerosa

• Wat is colitis ulcerosa?
• Wat is de oorzaak colitis ulcerosa?
• Wat zijn de klachten en symptomen van colitis ulcerosa?
• Wat zijn de mogelijke complicaties van colitis ulcerosa?
• Hoe wordt de diagnose colitis ulcerosa gesteld?
• Hoe wordt colitis ulcerosa behandeld?
• Zijn er ook dieet en voedingstips te geven bij colitis ulcerosa?

Wat is colitis ulcerosa?

Colitis ulcerosa is een chronische ontsteking van de dikke darm (colon), het laatste deel van het spijsverteringsstelsel, waar ontlasting wordt ingedikt. De endeldarm ofwel rectum is het laatste deel van de dikke darm en grenst aan de anus. In de endeldarm wordt de ontlasting tijdelijk opgeslagen en wanneer de endeldarm vol is krijgt de persoon aandrang om te ontlasten. Bij colitis ulcerosa is het slijmvlies, dat de binnenkant van de dikke darm bekleed, ontstoken, hetgeen met zweervorming (ulcera) gepaard gaat. Het is net als de ziekte van Crohn een chronische darmontsteking. Het geeft aanleiding tot symptomen van buikpijn, diarree, en bloed bij de ontlasting.

Bij colitis ulcerosa is er sprake van een chronische, regelmatig terugkerende ontsteking van de dikke darm. De ontsteking beperkt zich tot het slijmvlies, dat de binnenkant van de dikke darm bekleed. In dit slijmvlies kunnen zweren ontstaan. Ook klachten en ontstekingen buiten de darm kunnen voorkomen bij colitis ulcerosa.

Colitis ulcerosa is nauw verwant aan de ziekte van Crohn, een andere chronische inflammatoire darmziekte. In het Engels worden ze aangeduid als IBD (Inflammatory bowel disease). Colitis ulcerosa en de ziekte van Crohn zijn chronische aandoeningen die zich meestal tijdens de adolescentie of vroege volwassenheid openbaren, maar ze kunnen ook beginnen tijdens de kindertijd of later in het leven.

Colitis ulcerosa komt wereldwijd voor, maar komt toch het meeste voor in Noord-Europa en Noord-Amerika. Het komt vooral voor bij mensen van Joodse afkomst. Colitis ulcerosa komt veel minder vaak voor in Oost-Europa, Azië en Zuid-Amerika, en het is een zeldzame aandoening in de negroïde populatie. De laatste jaren is er een verhoogde frequentie van deze aandoening waargenomen in ontwikkelingslanden.

In Nederland zijn er ongeveer 30.000 mensen met colitis ulcerosa. Eerstegraads familieleden van mensen met colitis ulcerosa hebben een verhoogd levenslang risico op het ontwikkelen van de ziekte, maar het totale risico blijft klein.

Wat is de oorzaak colitis ulcerosa?

De precieze oorzaak van colitis ulcerosa is nog niet bekend. Colitis ulcerosa wordt beschouwd als een auto-immuunziekte, waarbij immunologische reacties plaatsvinden die gericht zijn tegen eigen lichaamsbestanddelen en -weefsels. De voortdurende abnormale activering van het immuunsysteem veroorzaakt chronische ontstekingen en zweren. Het is nog onduidelijk hoe deze afweerreactie tegen het eigen lichaam ontstaat. Waarschijnlijk is de gevoeligheid voor abnormale activatie van het immuunsysteem genetisch bepaald. Eerstegraads familieleden (broers, zusters, kinderen en ouders) van patiënten met colitis ulcerosa hebben derhalve meer kans om deze ziekte te ontwikkelen. Voorts is bekend dat colitis ulcerosa nauwelijks voorkomt buiten de Westerse wereld. Daarom vermoed men dat een westers leefpatroon een rol speelt bij het ontstaan van de aandoening. Ook is het mogelijk dat een infectie met een virus, bacterie of parasiet een ‘prikkel’ kan zijn die het afweersysteem activeert.

Wat zijn de klachten en symptomen van colitis ulcerosa?

De klachten, alsook de mate en de ernst van de klachten kunnen per patiënt erg verschillen. De klachten zijn vaak intermitterend, waarbij maanden of zelfs jaren voorbij kunnen gaan waarbij de persoon weinig tot geen last heeft. Een ziekteaanval wordt een opvlamming of een actieve periode genoemd. Een opvlamming kan mild tot ernstig verlopen. Veelvoorkomende symptomen van colitis ulcerosa zijn:

• diarree, vaak gepaard met bloed en slijm;
• bij zwaardere aanvallen kan de patiënt de patiënt ook bloed en slijm uitscheiden zonder ontlasting;
• buikpijn met soms hevige buikkrampen en opzwellen van de buik;
• moeite met het ophouden van de ontlasting;
• koorts;
• verlies van eetlust en soms gewichtsverlies;
• algehele malaise en vermoeidheid.

Patiënten met colitis ulcerosa hebben vaak ook andere klachten die buiten de darm voorkomen:

• pijn in gewrichten (vooral knieën, ellebogen, enkels en polsen) en ruggengraat;
• ontsteking in het oog;
• huidklachten en -problemen;
• ontsteking van de lever.

Wat zijn de mogelijke complicaties van colitis ulcerosa?

Patiënten met colitis ulcerosa hebben een licht verhoogde risico op darmkanker. Vooral als de darmontsteking ernstig is en reeds op jonge leeftijd is begonnen.

Een zware, plotselinge aanval van colitis ulcerosa kan leiden tot een megacolon, een potentieel levensbedreigende aandoening waarbij een deel van de dikke darm opgerekt raakt door een ophoping van ontlasting. Als gevolg daarvan kan de darmwand geperforeerd raken, waardoor de darminhoud met bacteriën in de buikholte terecht kan komen met alle gevolgen van dien, zoals een buikvliesontsteking.

Hoe wordt de diagnose colitis ulcerosa gesteld?

De diagnose kan gesteld worden aan de hand van (een combinatie van) de volgende diagnostische onderzoeken:

• Ontlastingsonderzoek teneinde een bacteriële infectie uit te sluiten.
• Lichamelijk onderzoek: onderzoek van de buik en het gebied rondom de anus om zweertjes, ontstekingen en eventueel fistels vast te stellen. Ook vindt onderzoek plaats van ogen, gewrichten en huid en wordt de patiënt gewogen.
• Het verrichten van een kijkonderzoek van de dikke darm: een colonoscopie of sigmoïdoscopie.
• Tijdens een colonoscopie of sigmoïdoscopie kan de arts een weefselmonsters van de wand van de endeldarm of dikke darm wegnemen voor microscopisch onderzoek.
• Een bloedmonster is nodig om bloedarmoede en ontstekingen vast te stellen. Ook kan bloedonderzoek bepalen of er sprake is van een vitaminetekort.
• Voorts kan beeldvormend onderzoek verricht worden, zoals een CT-scan, röntgenonderzoek of echografie.

Hoe wordt colitis ulcerosa behandeld?

Colitis ulcerosa wordt behandeld met zowel medicijnen als chirurgie. In principe bestaat de behandeling bij colitis ulcerosa uit medicijnen. Een operatieve ingreep zal alleen plaatsvinden bij patiënten met een ernstige ontsteking en levensbedreigende complicaties. Er is geen medicijn dat colitis ulcerosa kan genezen. Patiënten met colitis ulcerosa hebben periodes van terugval (verergering van de ontsteking), die worden gevolgd door periodes van remissie. Deze rustige periodes kunnen maanden tot jaren duren. Tijdens exacerbaties, zullen de symptomen van buikpijn, diarree, bloed bij de ontlasting weer de kop opsteken. Tijdens remissies verdwijnen deze symptomen. Remissies treden meestal op als gevolg van een behandeling met medicijnen of een operatie, maar zo nu en dan kunnen ze zich spontaan voordoen, dat wil zeggen zonder enige vorm behandeling.

Welke groepen medicijnen worden voorgeschreven bij colitis ulcerosa?

• Milde ontstekingsremmers, zoals 5-ASA preparaten die de ontstekingen in de darmen remmen.
• Krachtige ontstekingsremmers (corticosteroïden) worden vooral ingezet bij een zware, plotselinge aanval van de aandoening. Deze geneesmiddelen remmen de ontstekingen in de darm.
• Afweeronderdrukkende medicijnen (immunosuppressiva) worden aangewend in ernstige gevallen. Vaak wordt het middel 'azathioprine' gebruikt, welke het afweersysteem onderdrukt, waardoor er minder ontstekingsreacties ontstaan.
• TNF-blokkers: deze remmen of blokkeren het stofje TNF, dat een belangrijke rol speelt bij het ontstaan van ontstekingen.
• Antibiotica: teneinde klachten door bacteriële overgroei te verminderen.
• Diarreeremmers om diarreeklachten te verminderen.

Welke chirurgische behandelingen zijn mogelijk bij colitis ulcerosa?
Het blijkt dat circa 10-15% van alle patiënten op een gegeven ogenblik in het ziekenhuis terechtkomt, vanwege een hevige opvlamming van de aandoening die niet goed reageert op een medicamenteuze behandeling. In dergelijke gevallen kan een operatie nodig zijn. Vooral als er gevaar voor een megacolon ontstaat. De arts kan dan voorstellen de gehele dikke darm te verwijderen (colectomie), waarbij een (blijvend) stoma of een pouch aangelegd wordt. Een stoma is een kunstmatige opening in de buikwand. Hierbij wordt via de dunne darm de ontlasting afscheiden. Bij een pouch-operatie zal een deel van de dunne darm worden gebruikt om een reservoir te maken tussen dunne darm en anus.

Zijn er ook dieet en voedingstips te geven bij colitis ulcerosa?

Een speciaal dieet is nodig zijn voor mensen met een chronische darmontsteking, maar er kunnen een aantal specifieke voedingsmiddelen zijn die van invloed zijn op de symptomen van colitis ulcerosa en een rol spelen bij de vorming van ontstekingen. Als de patiënt denkt dat bepaalde voedingsmiddelen bij hem of haar darmklachten veroorzaken, dan kan hij of zij deze voedingsmiddelen het beste vermijden om klachten te verminderen en de ziekte beter onder controle te krijgen. Sommige patiënten met colitis ulcerosa vinden bijvoorbeeld dat koffie of cafeïne diarree en krampen verergert. Andere mensen klagen dat rauwe groenten of vezelrijk voedsel klachten veroorzaakt. Ondanks het feit dat er (nog) geen wetenschappelijk bewijs voor is, hebben veel mensen met colitis ulcerosa vastgesteld dat het vermijden van sommige voedingsmiddelen hun heeft geholpen. De patiënt doet er verstandig aan om bij gewichtsverlies als gevolg van een langdurige opvlamming van de ziekte of als de diagnose net gesteld is, met de arts te bespreken of hij/zij extra vitamines, calcium en/of ijzer nodig heeft. Bij langdurige klachten als diarree, bloedverlies en een verminderde eetlust, kunnen voedingssupplementen nodig zijn.

Ook factoren als stress, spanningen en een onregelmatige leefstijl kunnen vermoedelijk een ziekteaanval of opvlamming uitlokken. Zorg daarom voor een goede weerstand door te letten op voeding en leefstijl:

• matig alcoholgebruik;
• veel ontspanen, stress vermijden;
• bouw regelmaat in;
• neem voldoende nachtrust;
• beweeg regelmatig;
• eet en drink gezond en gevarieerd.

Het lijkt erop dat roken een positieve invloed heeft op de ontstekingen in de dikke darm, die bij colitis ulcerosa voorkomen. Het is niet duidelijk hoe dit mogelijk is. Bij de meeste andere aandoeningen, zoals de ziekte van Crohn, heeft roken evident een negatieve invloed. Omdat roken schadelijk is voor de gezondheid, is het verstandig niet te roken. Momenteel wordt onderzocht of de gunstige effecten van roken op colitis ulcerosa op een andere manier toegepast kan worden, waarbij de voordelen niet opwegen tegen de nadelen.

Ten slotte kan door medicijngebruik (denk bijvoorbeeld aan Prednison), kan een verhoogde kans op botontkalking (osteoporose) ontstaan. In dat geval kunnen voedingssupplementen nodig zijn. Doe dat in overleg met de arts.

Klik hier voor een special over allerlei darmaandoeningen.

Lees verder

• Dikke darm ontsteking (colitis): diarree + bloed en buikpijn
• Ziekte van Crohn: symptomen, behandeling, dieet en voeding
• Pijnlijke stoelgang: pijn bij poepen & bloed bij ontlasting
• Darmen, darmklachten: opgezette buik, buikpijn, winderigheid
• PDS: buikpijn, opgeblazen gevoel, slijm bij ontlasting, pijn